മനുഷ്യവംശത്തെ രക്ഷിച്ച മത്സ്യത്തിൻ്റെ കഥ ആദ്യമായി വരുന്നത് മഹാഭാരതത്തിലാണ്. മനു മഹാരാജാവ് തന്നെ രക്ഷിച്ചാൽ തിരിച്ചും രക്ഷിക്കാം എന്ന് പറയുന്ന ഒരു മത്സ്യത്തെ കണ്ടുമുട്ടുന്നു. അദ്ദേഹം അതിനെ ആദ്യം ഒരു കുപ്പിയിലും, പിന്നീട് അത് വലുതായപ്പോൾ ഒരു ടാങ്കിലും പിന്നെ പുഴയിലും അവസാനം കടലിലും നിക്ഷേപിക്കുന്നു. മത്സ്യം മനുവിനോട് ഒരു മഹാപ്രളയം ആസന്നമാണെന്നും രക്ഷപ്പെടുവാൻ ഒരു വഞ്ചി നിർമിച്ച് അതിൽ ഇരിക്കുവാനും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മഹാപ്രളയം ഉണ്ടായപ്പോൾ മറ്റെല്ലാ ജീവജാലങ്ങളും ചത്തൊടുങ്ങിയെങ്കിലും മത്സ്യം വഞ്ചിയെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു. മനു മാത്രം രക്ഷപ്പെട്ടു. മത്സ്യം മനുഷ്യരാശിയെ വീണ്ടും തുടങ്ങാൻ മനുവിനെ ആശീർവദിച്ചു.
മത്സ്യപുരാണത്തിൽ ഒരു മത്സ്യം ഹയഗ്രീവൻ എന്ന അസുരൻ്റെ കൈയിൽ നിന്നും വേദങ്ങളെ രക്ഷിച്ച് സത്യവ്രതൻ എന്ന രാജാവിനെ കാണുന്നു. പിന്നെ ഇതേ കഥ വീണ്ടും വരുന്നു. വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ വളരെ നാശനഷ്ടങ്ങൾ സംഭവിച്ച ദ്വാരകയിൽ ഒരു മത്സ്യക്ഷേത്രം(അപൂർവമാണ്) ഉണ്ട്. ശ്രീകൃഷ്ണൻ്റെ വംശം ആ പ്രളയത്തിലാണ് നശിക്കുന്നത്. ഇന്ത്യയിലെ കഥ നോഹയുടേതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്, അതായത് ബോട്ടിൽ ജന്തുക്കളും രക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ട്. എല്ലാ പുരാതന മാനവരാശിയുടെ കഥകളിലും പ്രളയം ഉണ്ട്. ഒരു പക്ഷെ ശരിക്കും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടാവാം. ബാബിലോണിയൻ ഫലകങ്ങളിലും മെസൊപ്പൊട്ടേമിയൻ ഇതിഹാസം ഗിൽഗാമേഷ് ലും (മൂന്നാം സഹസ്രാബ്ദം BCE) ആണ് ആദ്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടത്.

രണ്ടാമത്തെ അവതാരമായ കൂർമാവതാരത്തിന്റെ കഥ ആദ്യമായി രാമായണത്തിലാണ് കാണുന്നത്. ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ട ദേവന്മാർ സഹായത്തിനായി വിഷ്ണുവിനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ അവരോട് എല്ലാ ചെടികളും ഔഷധ സസ്യങ്ങളും പാലാഴിയിൽ നിക്ഷേപിക്കാൻ ഉപദേശിച്ചു. അനന്തരം മന്തര പർവ്വതത്തെ കടകോലാക്കിയും വാസുകി എന്ന ദിവ്യസർപ്പത്തെ കയറാക്കിയും ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും സമുദ്രമഥനം ആരംഭിച്ചു. പർവ്വതം ഒരു സ്ഥാനത്ത് ഉറച്ചു നിൽക്കാത്തതിനാൽ വിഷ്ണു കൂർമാവതാരമെടുത്ത് പർവ്വതത്തെ സ്വന്തം ചുമലിലേറ്റി. ഈ പ്രവർത്തി മൂലമാണ് ആമകളുടെ തോടിന്മേൽ പ്രത്യേകമായ പാടുകൾ കാണപ്പെടുന്നത്. അമൃതിന് പുറമെ അക്കാലത്തെ നാട്ടുകാർ വിലമതിച്ചിരുന്ന കുറേ വസ്തുക്കളും ജീവികളും സമുദ്രമഥനത്തിന്റെ ഫലമായി പുറത്തുവന്നു. ആമകൾ സ്ഥിരോത്സാഹികളും ഒരുപാടുനാൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരും നിശബ്ദരും തന്റെ ശക്തിയുള്ള പുറം തോടിന്മേൽ ഭാരം വഹിക്കുന്നവരുമാണ്. ഭൂമി എങ്ങനെയാണ് സൃഷ്ടിയെ സ്വന്തം ചുമലിൽ വഹിക്കുന്നത് എന്ന് ഇത് കാണിക്കുന്നു. യമുനാ നദിയുടെ വാഹനം കൂടിയാണ് ആമ. ആന്ധ്രപ്രദേശിലുള്ള ശ്രീകൂർമ്മ ക്ഷേത്രത്തിലേതാണ് ചിത്രം.

വൈകുണ്ഠം വിഷ്ണുവിന്റെ ‘നിത്യാനന്ദത്തിന്റെ വാസസ്ഥലം’ ആണ്, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ആത്മീയ ലോകം. ഈ മഹത്തായ ലോകത്തിന്റെ കവാടം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നത് ജയൻ, വിജയൻ എന്ന ഇരട്ട ദേവന്മാരാണ്. ഒരു ദിവസം, കുട്ടികളുടെ രൂപത്തിൽ വന്ന നാല് ആത്മീയമായി ഉന്നതരായ ഋഷികൾ വൈകുണ്ഠത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. “ഭക്തർക്ക് വിഷ്ണു എപ്പോഴും ലഭ്യമാണ്” എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. എന്നാൽ കാവൽക്കാർ ആ കുട്ടികളോട് അഹങ്കാരത്തോടെ പെരുമാറി. ഋഷികൾ അവർക്ക് ദിവ്യത്വം നഷ്ടപ്പെടട്ടെ എന്ന് ശപിച്ചു. വിഷ്ണു ആ ശാപം മാറ്റി, ജയ-വിജയന്മാരോട് ഭൂമിയിൽ തന്റെ ഭക്തരായി 7 ജന്മങ്ങൾ ജീവിക്കാനോ, അല്ലെങ്കിൽ തന്റെ ശത്രുക്കളായി 3 ജന്മങ്ങൾ ജീവിക്കാനോ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ജയ-വിജയന്മാർ രണ്ടാമത്തേത് തിരഞ്ഞെടുത്തു. അവർ തുടർച്ചയായി ഹിരണ്യാക്ഷൻ & ഹിരണ്യകശിപു ആയും, രാവണൻ & കുംഭകർണ്ണൻ ആയും — രാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടവർ — ശിശുപാലൻ & ദന്തവക്രൻ ആയും — കൃഷ്ണനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടവർ — ജനിച്ചു.

*ചിത്രത്തിന് കടപ്പാട്*: _Jaya-Vijaya_, Deshamukalamu, Instagram

ഹയഗ്രീവൻ എന്ന വിഷ്ണുവിൻ്റെ കുതിര അവതാരം പ്രസിദ്ധമായ പത്ത് അവതാരങ്ങളിൽ ഒന്നല്ല, മറിച്ച് വിവിധ പുരാണങ്ങളിലെ വിപുലമായ പട്ടികയുടെ ഭാഗമാണ്. ഹയഗ്രീവൻ എന്ന ഒരു അസുരനുണ്ടായിരുന്നു, അതേ പേരിലുള്ള ആർക്കെങ്കിലും മാത്രമേ ആയാളെ കൊല്ലാൻ സാധിക്കൂ എന്ന് അയാളക് വരം ലഭിച്ചു.
അവൻ ഭ്രാന്തമായി അഴിഞ്ഞാടി, അപ്പോൾ ദേവന്മാർ ഗാഢനിദ്രയിലായിരുന്ന വിഷ്ണുവിനോട് അപേക്ഷിച്ചു. വിഷ്ണുവിന്റെ വില്ല് അദ്ദേഹത്തിന്റെ താടിക്ക് താഴെയായി വെച്ചിരിക്കുകയായിരുന്നു.
വിഷ്ണുവിനെ ഉണർത്താൻ വേണ്ടി വില്ലിന്റെ ഞാൺ കരണ്ടുതിന്നാൻ ബ്രഹ്മാവ് ചിതലുകളോട് പറഞ്ഞു. യജ്ഞത്തിലെ ശേഷിപ്പുകൾ തങ്ങൾക്കുള്ളതായിരിക്കുമെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ചിതലുകൾക്ക് വാക്ക് നൽകി. ചിതലുകൾ അത്ര നന്നായി കരണ്ടുതിന്നതിനാൽ ഞാൺ പൊട്ടി, അത് വിഷ്ണുവിന്റെ തല അറുത്തുകളഞ്ഞു. വിഷ്ണു തൻ്റെ തലയ്ക്ക് പകരം കുതിരയുടെ തലയിട്ട് ഹയഗ്രീവനായി (കുതിരയുടെ കഴുത്തുള്ളവൻ). അങ്ങനെ ഹായഗ്രീവൻ എന്ന അസുരന്റെ ഭീകരത അവസാനിപ്പിച്ചു. മറ്റൊരു കഥയിൽ, വേദങ്ങൾ വീണ്ടെടുക്കാൻ വിഷ്ണു ഈ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു.
ആസാമിലെ ഗുവാഹത്തിക്ക് സമീപമുള്ള ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ഹയഗ്രീവ മാധവ ക്ഷേത്രമാണ് ചിത്രത്തിൽ . 1583-ൽ പണികഴിപ്പിച്ച ഇവിടം , ഹയഗ്രീവൻ വേദങ്ങളെ രക്ഷിച്ച സ്ഥലത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തുകയും അറിവിൻ്റെ ദാനമായി ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യപ്പെടുന്നു. വിഷ്ണുവിൻ്റെ പ്രതിനിധികളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന അപൂർവ ബ്ലാക്ക് സോഫ്റ്റ് ഷെല്ല് ആമകളുടെ സങ്കേതമെന്ന നിലയിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ കുളം ലോകപ്രശസ്തമാണ്.1583ഇൽ പണി കഴിപ്പിച്ച ഇവിടം ഹയഗ്രീവൻ വേദങ്ങളെ രക്ഷിച്ച ഇടത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തുകയും, അറിവിൻ്റെ ദാതാവ് ആയി ആരാധിക്കപ്പെടുകയും
ചെയ്യുന്നു.
വിഷ്ണുവിൻ്റെ പ്രതിനിധികളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന അപൂർവ ബ്ലാക്ക് സോഫ്റ്റ് ഷെൽ ആമകളുടെ സങ്കേതം എന്ന നിലയിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ കുളം ലോകപ്രശസ്തമാണ്.

ജീവികളുടെ അധിപനായ ദക്ഷ പ്രജാപതിക്ക് 50 പെൺമക്കളുണ്ടായിരുന്നു, അതിൽ ഏറ്റവും മിടുക്കി സതിയായിരുന്നു . അവൾ ശിവനെ വിവാഹം കഴിച്ചു. ദക്ഷന് തൻ്റെ സന്യാസിയായ മരുമകനെ ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. എല്ലാ ദൈവങ്ങളെയും ക്ഷണിച്ച ഒരു യജ്ഞത്തിലേക്ക് അദ്ദേഹം ശിവനെ ക്ഷണിച്ചില്ല. എന്നിട്ടും സതി യജ്ഞത്തിന് പോയി. അവിടെ വെച്ച് അപമാനിക്കപ്പെട്ട സതി യജ്ഞത്തിൽ സ്വയം ദഹിച്ചു. കോപത്തിൽ, എല്ലാ ദേവന്മാരെയും പരാജയപ്പെടുത്തുകയും യജ്ഞം നശിപ്പിക്കുകയും ദക്ഷനെ ശിരഛേദം ചെയ്യുകയും ചെയ്ത വീരഭദ്രനെ ശിവൻ സൃഷ്ടിച്ചു. ശിവൻ ദക്ഷൻ്റെ തല യജ്ഞത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞു.
ദേവന്മാരുടെ അപേക്ഷ പ്രകാരം, ശിവൻ ദക്ഷനെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ചു, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തലക്ക് പൊള്ളൽ ഏറ്റിട്ടുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ, ശിവൻ അതിന് പകരം ബലിയാടിൻ്റെ തല വെച്ചുകൊടുത്തു.
തൻ്റെ ബുദ്ധിപരമായ മനസ്സിനോടുള്ള ദക്ഷൻ്റെ അഹങ്കരമായ അടുപ്പം ആത്മീയ നേട്ടത്തിന് തടസ്സമായെന്ന് ശ്രീ അരബിന്ദോ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരഛേദം പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത് സ്വത്വം മനസ്സല്ല എന്നാണ്. ആത്മീയ പുരോഗതി നമ്മുടെ മനസ്സിന് അപ്പുറത്തേക്ക് നീങ്ങാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
ദക്ഷ എന്നാൽ ‘നൈപുണ്യമുള്ളത്’ എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത് കൂടാതെ ഇംഗ്ലീഷ് പദമായ ‘ഡെക്‌സ്റ്ററിറ്റി’യുടെ ലാറ്റിൻ മൂലവും പങ്കിടുന്നു.
യജ്ഞം നടന്ന ഹരിദ്വാറിനടുത്തുള്ള കൻഖൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ് ചിത്രം.

നന്ദി എന്നാൽ സന്തോഷം, ആനന്ദം, സംതൃപ്തി എന്നൊക്കെയാണ് അർത്ഥം. നന്ദി ശിവൻ്റെ വാഹനവും ശിവൻ്റെ വാസസ്ഥലമായ കൈലാസത്തിൻ്റെ സംരക്ഷകനുമാണ്. മിക്കവാറും എല്ലാ ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിലും നന്ദിയെ മുമ്പിൽ ശിവലിംഗത്തിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നതായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ദൈവികതയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന വ്യക്തിഗത ആത്മാവിനെ അവൻ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. അവൻ്റെ നാല് കാലുകൾ സത്യം, നീതി, സമാധാനം, സ്നേഹം എന്നിവയെ പ്രതീകപ്പെടുത്തുന്നു – വിമോചനത്തിലേക്കുള്ള പാതയാണ് ഇവ. ശിവൻ്റെ വാഹനവും ദ്വാരപാലകനുമായ നന്ദി, ധ്യാനം, ക്ഷമ, അചഞ്ചലമായ വിശ്വാസം എന്നിവ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു, ജീവിതത്തിൻ്റെ ലക്ഷ്യം ദൈവസാക്ഷാത്കാരമാണെന്ന് ഭക്തരെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഋഷി ശിലാദൻ നടത്തിയ യജ്ഞത്തിൽ നിന്നാണ് നന്ദി ജനിച്ചതെന്ന് ഐതിഹ്യങ്ങൾ പറയുന്നു. നർമ്മദ നദീതീരത്ത്, മധ്യപ്രദേശിലെ ജബൽപൂരിലെ ഇന്നത്തെ നന്ദികേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിൽ, ശിവന്റെ വാഹനനാകാൻ നന്ദി, കഠിനമായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചു.
ചിത്രത്തില് ആന്ധ്രയിലെ ലേ പക്ഷിയിലെ നന്ദി ആണ്.

രാമായണത്തിൽ ആദിശേഷൻ ലക്ഷ്മണനായി അവതരിച്ചു. ആദിശേഷൻ കദ്രുവിന്റെ മകനായി ജനിച്ചു. കദ്രുവിന്റെ സഹോദരി വിനതയിൽ ജനിച്ച ഗരുഡൻ ആദിശേഷന്റെ അർദ്ധസഹോദരനാണ്. കദ്രു വിനതയെ ചതിച്ച് അടിമയാക്കി. ആദിശേഷൻ തന്റെ മാതാവിന്റെ പെരുമാറ്റത്തിൽ മടുപ്പ് തോന്നി ലോകത്തിൽ നിന്നും പിന്മാറി തപസ്സ് ചെയ്യുവാനായി പോയി. പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഭൂമിയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുവാനായി ബ്രഹ്മാവ് ആദിശേഷനോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. ആദിശേഷൻ അനന്തൻ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു. അനന്തൻ എന്നാൽ അന്തമില്ലാത്തത്. അത് പ്രപഞ്ച സമയത്തിന്റെ അനന്തതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമാണ്. ചില വിശ്വാസങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ബലരാമനും ആദിശേഷന്റെ അവതാരമാണെന്ന് കരുതുന്നു. എന്നാൽ ചിലർ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമായും കരുതുന്നു. സർപ്പ ആരാധന ഭാരതത്തിൽ വളരെ പ്രചാരത്തിൽ ഉള്ളതാണ്. കേരളത്തിലും കർണ്ണാടകത്തിലും പൂർണ്ണമായും സർപ്പങ്ങൾക്കായി സമർപ്പിച്ചിട്ടുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. (കേരളത്തിലെ മണ്ണാറശാല ക്ഷേത്രം). കേരളത്തിലെ മണ്ണാറശാല ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നുമുള്ള ചിത്രമാണ് കൊടുത്തിട്ടുള്ളത്.

കാക്കയെ സാധാരണയായി മരിച്ചുപോയ പൂർവികരുടെ ആത്മാക്കളായാണ് ബന്ധപ്പെടുത്തി കാണാറുള്ളത്. ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരും മരിച്ചവരും തമ്മിലുള്ള ഒരു ബന്ധമായാണ് കാക്കകൾ എന്നാണ് വിശ്വസിച്ചു വരുന്നത്. ബലി കാക്ക എന്ന തരം കാക്കകളുടെ രൂപത്തിൽ വന്ന് ഭക്ഷണവും മറ്റു ദാനദ്രവ്യങ്ങളും സ്വീകരിക്കും എന്നാണ് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നത്. എല്ലാ വർഷവും മരിച്ചുപോയവരുടെ ബന്ധുക്കൾ ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ ദിവസം കാക്കകൾക്കും പശുക്കൾക്കും ഭക്ഷണം നൽകുന്നു. ഇത് പിന്ഡ ദാനം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. യമൻ്റെ സൂചകമായും ശനിഭഗവാൻ്റെ വാഹനമായും കാക്ക കരുതപ്പെടുന്നു.
കൊടുത്തിരിക്കുന്ന ചിത്രം കാകഭൂഷാന്തിയുടെതാണ്. രാമചരിത മാനസത്തിൽ കാക്കയുടെ മുഖമുള്ള ഒരു മഹർഷിയാണ് കാകഭൂഷാന്തി. അദ്ദേഹം ഗരുഡന് രാമായണ കഥ വിവരിച്ചു കൊടുത്തിരുന്നു.

ആഗ്രഹങ്ങളെല്ലാം സഫലീകരിക്കുന്ന ഒരു പശുവാണ് കാമധേനു. സമുദ്ര മഥനത്തിൽ സാഗരം കടന്നപ്പോൾ ഉണ്ടായതാണ് അവൾ. അവളെ സപ്തർഷികൾക്ക് ദാനമായി നൽകി. കാമധേനുവിന് സുരഭി എന്നും പേരുണ്ട്. ചിലപ്പോൾ നന്ദിനി എന്ന പേരും ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. പക്ഷേ ചില കഥകളിൽ നന്ദിനി കാമധേനുവിന്റെ മകളാണ്. ഒരുപാട് പുരാണങ്ങളിലും ഇതിഹാസങ്ങളിലും കാമധേനു കാണപ്പെടുന്നു. വിശ്വാമിത്രനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിലുണ്ടായ ഒരു ഒരു വലിയ കലഹത്തിൻ്റെ കാരണം അവൾ തന്നെ ആയിരുന്നു. അന്തമില്ലാതെ ഭക്ഷണം തരാനുള്ള കാമധേനുവിന്റെ കഴിവ് കണ്ട് മോഹിച്ച വിശ്വാമിത്രൻ വസിഷ്ഠന്റെ പക്കൽ നിന്ന് അവളെ അപഹരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
പശു ഹിന്ദു മതത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു മൃഗമാണ്. അത് പണ്ടുതന്നെയുള്ള സിന്ധു നദീതട മുദ്രകളിലും ശിലാചിത്രങ്ങളിലും വേദസാഹിത്യത്തിലും കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്.
പശു എന്നാൽ പശു എന്ന ജന്തു മാത്രമല്ല, മൃഗങ്ങളുടെ ലോകം തന്നെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നുണ്ട്. അതിനാൽ തന്നെ ശിവന്റെ പശുപതി എന്ന നാമം മൃഗങ്ങളുടെ രക്ഷകൻ എന്നാണ്. കാഠ്മണ്ഡുവിലെ പശുപതിനാഥ ക്ഷേത്രം പ്രശസ്തമായ ഒരു ശിവക്ഷേത്രമാണ്.
പശു അതായത് പശു എന്ന മൃഗം എന്ന വാക്കും ലാറ്റിൻ ഭാഷയിലെ പെക്കു എന്ന വാക്കും ഒരേ വേരിൽ നിന്നും ഉത്ഭവിച്ചതാണ്. ദാരിദ്ര്യം എന്ന് അർത്ഥം വരുന്ന ഇംപെക്യൂനിയസ് പെക്കു എന്ന വാക്കിൽ നിന്നും ഉത്ഭവിച്ചതാണ്. ഹിന്ദു മതത്തിൽ പശു സമ്പത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്.
രാജാ രവിവർമ്മ വരച്ച സമുദ്രമഥനത്തിന്റെ ചിത്രമാണ് കൊടുത്തിരിക്കുന്നത്.

ഇടതു കയ്യിൽ ഒരു മാനുമായി, ശിവൻ്റെ പല രൂപങ്ങളും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ മാനത്തിനുപകരം ഹരിണി മുദ്ര കാണിക്കുന്നു. മനസ്സിൻ്റെ അസ്വസ്ഥത, ചഞ്ചലത, ചിന്തകൾ, വികാരങ്ങൾ, ശ്രദ്ധ, വ്യതിചലനങ്ങൾ എന്നിവയെ ശിവൻ കീഴടക്കിയതിൻ്റെ പ്രതീകമാണിത്. നിരന്തരം ജാഗ്രതയോടും ചലിച്ചുകൊണ്ടും ഇരിക്കുന്ന കലാമാൻ അസ്വസ്ഥതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചന്ദ്രശേഖരനും സോമസ്കന്ദനും മാനോടുകൂടിയ ശിവൻ്റെ ചില സാധാരണ രൂപങ്ങളാണ്. ഭൈരവനും നടരാജനും കയ്യിൽ മാൻ ഇല്ല. ചിലപ്പോൾ മാനത്തിൻ്റെ നാല് കാലുകളെ നാലു വേദങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാറുണ്ട്. സോമസ്കന്ദൻ മാനോടൊപ്പം നിൽക്കുന്നതാണ് ചിത്രത്തിൽ.

ഗരുഡൻ വിനതയുടെ മകനാണ്. കദ്രുവും വിനതയും സഹോദരിമാരായിരുന്നു. കദ്രു വിനതയെ അടിമയാക്കി. ഗരുഡൻ തന്റെ അമ്മയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ഗരുഡൻ ദേവൻമാരിൽ നിന്ന് അമൃതം കൊണ്ടുവന്നാൽ ഗരുഡന്റെ അമ്മയെ മോചിപ്പിക്കാമെന്ന് കദ്രുവും അവളുടെ നാഗപുത്രന്മാരും ഒരു നിബന്ധന വെച്ചു. സമുദ്രമഥനത്തിൽ മോഹിനി അസുരന്മാരെ വഞ്ചിച്ച് അമൃത് ദേവൻമാർക്ക് കൈമാറി. തുടർന്ന് ഗരുഡൻ ഇന്ദ്രനും ദേവൻമാരുമായി ഘോരയുദ്ധം നടത്തി. വീരോചിതമായ പരിശ്രമത്തിനു ശേഷം ഗരുഡൻ ദേവൻമാരെ കീഴടക്കി അമൃത് നാഗങ്ങളുടെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുവന്ന് തന്റെ അമ്മയെ മോചിപ്പിച്ചു. നാഗന്മാർക്ക് അമൃത് കുടിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുകയും ചെയ്തു. ഗരുഡൻ്റെ സഹോദരനായ അരുണനാണ് സൂര്യൻ്റെ തേരാളി. ഭാരത ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലും തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിലും ഗരുഡൻ ഒരു ജനപ്രിയ ചിഹ്നമാണ്. ഇന്തോനേഷ്യയുടെ ദേശീയ വിമാനക്കമ്പനി ഗരുഡ എയർ ആണ്. ഭാരത വ്യോമസേനയുടെ പ്രത്യേക വിഭാഗത്തെ ഗരുഡ് എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. രാജാ രവിവർമ്മയുടെ ഒരു ചിത്രമാണ് കൊടുത്തിരിക്കുന്നത്.

മഹാഭാരതയുദ്ധത്തിനു 36 വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം കൃഷ്ണന്റെ ദ്വാരക അഭ്യന്തര യുദ്ധത്താലും വെള്ളപ്പൊക്കത്താലും നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിൽ അസ്വസ്ഥരായ തങ്ങളുടെ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വന്തം ശരീരത്തോടെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുവാനുള്ള ആശയവുമായി വടക്കോട്ട് പോകുന്നു. യുധിഷ്ഠിരൻ ഒഴികെ മറ്റെല്ലാ ദ്രൗപദിയും വഴിയിൽ മരിക്കുന്നു. ഒരു നായ മാത്രം ഏകാകിയായ യുധിഷ്ഠിരനോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ കവാടത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ഇന്ദ്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ കടന്നുപോകാൻ അനുവദിക്കുന്നു എങ്കിലും നായയെ തടയുന്നു. യുധിഷ്ഠിരൻ നായയില്ലാതെ അകത്തു കടക്കാൻ സമ്മതിക്കുന്നില്ല. നായയുടെ രൂപത്തിൽ മഹാരാജാവിന്റെ കൂടെ വന്നത് ധർമ്മരാജയാണെന്ന് അപ്പോൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഭാരതീയ പാരമ്പര്യത്തിൽ സാധാരണയായി നായ്ക്കളെ അത്ര ഉയർന്ന സ്ഥാനത്തേക്ക് പരിഗണിക്കാറില്ല. എന്നിരുന്നാലും നായ്ക്കളെ ശിവന്റെ കൂട്ടുകാരായും ചിലപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാഹനമായും ചിത്രീകരിക്കുന്നുണ്ട്. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഖണ്ഡോബ ദേവൻ (ശിവന്റെയോ ഭൈരവന്റെയോ യോദ്ധാവ്) കുതിരപ്പുറത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നതും ഒരു നായയെ അനുഗമിക്കുന്നതും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഈ ചിത്രം യുധിഷ്ഠിരന്റെ യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ നായയുമായി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്യുന്ന മല്ലർ ചാറ്റർജിയുടെ പുസ്തകത്തിന്റെ പുറംചട്ടയാണ്.