संस्कृती वाचवणाऱ्या माशाची कथा सर्वप्रथम महाभारतात आढळते. राजा मनूला एक लहान मासा सापडला, ज्याने त्याचे रक्षण केल्यास त्याला वाचवण्याचे वचन दिले. मनूने त्याला एका बरणीत ठेवले आणि तो जसजसा मोठा होत गेला, तसतसे त्याने त्याला एका तलावात, नंतर नदीत आणि शेवटी समुद्रात सोडले. महापूर येणार असल्याने त्या माशाने मनूला एक नाव बांधून त्यावर राहण्यास सांगितले. जेव्हा महापूर आला, तेव्हा सर्व प्राणी मारले गेले, पण त्या माशाने नाव सुरक्षित ठेवली. आता मनू पूर्णपणे एकटा पडला होता. मत्स्याने त्याला संस्कृती पुन्हा सुरू करण्याचा आशीर्वाद दिला.
मत्स्य पुराणात, हा मासा हयग्रीव राक्षसापासून वेदांना वाचवतो आणि नंतर राजा सत्यव्रताला भेटतो, ज्यानंतर तीच कथा पुढे घडते. बेट द्वारकेत एक मत्स्य मंदिर आहे (जी दुर्मिळ आहेत), जिथे स्वतः एका मोठ्या पुराचा फटका बसला होता, ज्याने कृष्णाच्या कुळाचा नाश केला होता. ही भारतीय कथा नोहाच्या कथेपेक्षा वेगळी आहे, जिथे प्राण्यांनाही नावेत वाचवले जाते. पुराची ही कथा प्रत्येक प्राचीन संस्कृतीत आढळते आणि कदाचित ही एक खरी घटना असावी. याचा उल्लेख सर्वप्रथम इसवी सन पूर्व तिसऱ्या सहस्रकात बॅबिलोनियन शिलालेखांवर आणि मेसोपोटेमियन महाकाव्य ‘गिलगामेश’मध्ये आढळतो.
हे चित्र आंध्र प्रदेशातील तिरुपतीजवळ असलेल्या नागालपुरम येथील वेदनारायणस्वामी मंदिराचे आहे. यात विष्णू मत्स्यनारायण रूपात दिसतात.

विष्णूचा दुसरा अवतार असलेल्या कूर्माची कथा सर्वप्रथम रामायणात आढळते. देव आपली शक्ती गमावून विष्णूकडे धाव घेतात, जो त्यांना सर्व वनस्पती व औषधी वनस्पती गोळा करून क्षीरसागरात टाकण्याचा सल्ला देतो. मग मंदार पर्वताला मंथनाची काठी आणि वासुकी सर्पाला दोरी म्हणून वापरून, देव आणि असुर समुद्रमंथन करतात. पर्वत एका जागी स्थिर राहत नसल्यामुळे विष्णूने कासवाचे रूप घेऊन कूर्म अवतार घेतला आणि त्याला आपल्या पाठीवर वाहून नेले. या श्रमामुळेच कासवाच्या पाठीवर विशिष्ट खुणा निर्माण झाल्या.
अमृताव्यतिरिक्त, त्या काळातील समाजाने मौल्यवान मानलेल्या अनेक गोष्टी आणि जीवजंतू या मंथनातून बाहेर आले. कासव चिकाटीने जगते, दीर्घायुषी असते, शांत असते आणि आपल्या मजबूत पाठीवर ओझे वाहते – हे पृथ्वी आपल्या पाठीवर सृष्टीला कसे वाहून नेते याचे प्रतीक आहे.
कासव हे यमुना नदीचे वाहन (वाहक) देखील आहे.
हे चित्र आंध्र प्रदेशातील एका दुर्मिळ श्रीकुर्म मंदिरातील आहे.

वैकुंठ हे विष्णूचे ‘शाश्वत आनंदाचे निवासस्थान’, सर्वोच्च आध्यात्मिक क्षेत्र आहे. या भव्य क्षेत्राच्या प्रवेशद्वाराचे रक्षण जय आणि विजय या जुळ्या देवता करतात. एके दिवशी, चार आध्यात्मिकदृष्ट्या प्रगत ऋषी मुलांच्या रूपात वैकुंठात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करतात आणि सांगतात की विष्णू भक्तांसाठी नेहमीच उपलब्ध असतो. रक्षकांनी त्या मुलांशी उद्धटपणे वागले. ऋषींनी त्यांना देवत्व गमावण्याचा शाप दिला. विष्णूने शापात बदल केला आणि जय-विजयाला पृथ्वीवर त्याचे भक्त म्हणून ७ जन्म किंवा त्याचे शत्रू म्हणून ३ जन्म घेण्यास सांगितले. जय-विजयाने दुसरा पर्याय निवडला. त्यांचा जन्म अनुक्रमे हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपू, रावण आणि कुंभकर्ण (रामाने वध केला) आणि शिशुपलाल आणि दंतवक्र (कृष्णाने वध केला) म्हणून झाला.
चित्र सौजन्य: जय-विजया, देशमुकलमू, इंस्टाग्राम

विष्णूचा अश्वावतार हयग्रीव हा प्रसिद्ध दहा अवतारांपैकी एक नाही, तर विविध पुराणांमधील एका विस्तृत यादीचा भाग आहे. हयग्रीव नावाचा एक राक्षस होता, ज्याला असा वर मिळाला की त्याच नावाच्या व्यक्तीकडून त्याचा वध केला जाऊ शकतो. तो बेभान झाला आणि देवांनी विष्णूची प्रार्थना केली, जो आपले धनुष्य हनुवटीखाली ठेवून गाढ झोपला होता.
विष्णूला जागे करता यावे म्हणून वाळवीने धनुष्याची दोरी कुरतडावी असे ब्रह्मदेवाने सांगितले. ब्रह्मदेवाने वाळवीला वचन दिले की यज्ञातील उरलेले अन्न त्यांना मिळेल. वाळवीने इतक्या जोरात चावले की दोरी तुटली आणि विष्णूचे शीर धडापासून वेगळे झाले. विष्णूने आपल्या जागी घोड्याचे शीर बसवले, तो हयग्रीव (अश्वमान असलेला) बनला आणि आपल्या नावाच्या राक्षसाच्या दहशतीचा अंत केला. दुसऱ्या एका कथेनुसार, विष्णू वेद परत मिळवण्यासाठी हे रूप धारण करतो.
हे चित्र आसाममधील गुवाहाटीजवळ असलेल्या सर्वात प्रसिद्ध हयग्रीव माधव मंदिराचे आहे. १५८३ मध्ये बांधलेले हे मंदिर, हयग्रीवाने वेदांचे रक्षण केले त्या जागेचे प्रतीक मानले जाते आणि ज्ञानदाता म्हणून त्याची पूजा केली जाते. मंदिरातील तलाव दुर्मिळ काळ्या मऊ कवचाच्या कासवांचे आश्रयस्थान म्हणून जगप्रसिद्ध आहे, ज्यांना विष्णूचे प्रतिनिधी मानले जाते.

सृष्टीचा स्वामी, दक्ष प्रजापतीला ५० कन्या होत्या, त्यापैकी सती ही सर्वात तेजस्वी होती. तिचा विवाह शिवाशी झाला. दक्ष प्रजापती ला आपला तपस्वी जावई आवडत नव्हता. ज्या यज्ञात सर्व देवांना आमंत्रित केले होते, त्या यज्ञात त्याने त्याला बोलावले नाही. तरीही सती यज्ञात गेली आणि तिचा अपमान झाला. सतीने यज्ञात आत्मदहन केले. क्रोधाने, शिवाने वीरभद्राला निर्माण केले, ज्याने सर्व देवांचा पराभव केला, यज्ञ नष्ट केला आणि दक्षाचे शीर धडपासून वेगळे केले. त्याने दक्षाचे शीर यज्ञात फेकून दिले.
देवांच्या विनंतीवरून, शिवाने दक्षाला पुन्हा जिवंत केले, परंतु त्याचे शीर जळाल्यामुळे, त्याने त्या जागी यज्ञातील बकऱ्याचे शीर ठेवले.
श्री अरबिंदो असा अर्थ लावतात की, दक्षाची त्याच्या तेजस्वी बुद्धीबद्दलची अहंकारी आसक्ती ही आध्यात्मिक प्राप्तीच्या मार्गातील एक अडथळा आहे. त्याचे शीर धडपासून वेगळे होणे हे दर्शवते की ‘स्व’ म्हणजे मन नव्हे. आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आपल्याला आपल्या मनाच्या पलीकडे जाणे आवश्यक आहे.
दक्ष म्हणजे ‘कुशल’ आणि या शब्दाचे मूळ इंग्रजी शब्द ‘dexterity’ च्या लॅटिन रूपाशी मिळतेजुळते आहे.
हे चित्र हरिद्वारजवळील कंखल मंदिरातील आहे, जे यज्ञाचे स्थळ होते.
स्रोत: https://renaissance.aurosociety.org

नंदी म्हणजे आनंद, उल्हास आणि समाधान. तो शिवाचे वाहन आणि शिवाचे निवासस्थान असलेल्या कैलास पर्वताचा रक्षक आहे. जवळजवळ सर्व शिव मंदिरांमध्ये, नंदी शिवलिंगासमोर बसलेला आणि त्यावर एकाग्र झालेला दाखवला जातो. तो ईश्वरावर एकाग्र झालेल्या जीवात्म्याचे प्रतिनिधित्व करतो. त्याचे चार पाय सत्य, धर्म, शांती आणि प्रेम – म्हणजेच मुक्तीचा मार्ग – यांचे प्रतीक आहेत. शिवाचे वाहन आणि द्वारपाल म्हणून, नंदी ध्यान, संयम आणि अढळ श्रद्धेचे प्रतीक आहे, जो भक्तांना जीवनाचा उद्देश ईश्वर-प्राप्ती आहे याची आठवण करून देतो. आख्यायिकांनुसार, ऋषी शिलादांनी केलेल्या यज्ञातून नंदीचा जन्म झाला. नंदी भगवान शिवाचा एकनिष्ठ भक्त म्हणून वाढला आणि त्याचे वाहन बनण्यासाठी त्याने मध्य प्रदेशातील जबलपूर येथील नंदिकेश्वर मंदिरात, नर्मदा नदीच्या काठावर कठोर तपश्चर्या केली.
स्रोत: https://www.exoticindiaart.com
हे चित्र आंध्रमधील ‘ले पाक्षी’ मधील भव्य नंदीचे आहे.

आदिशेषाचा जन्म महर्षी कश्यप आणि त्यांची पत्नी कद्रू यांच्या पोटी झाला. कद्रूने एक हजार सर्पांना जन्म दिला, ज्यामध्ये शेष हा सर्वात मोठा होता. शेषाच्या जन्मानंतर अनुक्रमे वासुकी, इरावती आणि तक्षक यांचा जन्म झाला. हे सर्व गरुडाचे (विनतेचा पुत्र) ह्याचे सावत्र भाऊ.
आपल्या बंधूंच्या क्रूर कृत्यांमुळे कंटाळून, शेषाने आपली माता आणि बांधवांचा त्याग केला आणि कठोर तपश्चर्या आचरली.
ब्रह्मदेवाने त्याला ही पृथ्वी सांभाळण्याचे वरदान दिले.
आदिशेषाला अनंत असेही म्हणतात. अनंत या नावाचा अर्थ अंतहीन असून ते वैश्विक काळाच्या अनंततेचे प्रतीक आहे.
शेषाने पृथ्वीवर सहा अवतार धारण केले असावेत, असे मानले जाते. सत्ययुगात, अधर्मी हिरण्यकशिपूचा वध करण्यासाठी अवतरलेल्या विष्णूच्या ‘नृसिंह’ अवतारासाठी आसन निर्माण करण्याकरिता, तो आपल्या मूळ स्वरूपात पृथ्वीवर अवतरला.
त्रेतायुगात, शेषाने विष्णूचा (रामाच्या रूपातील) बंधू म्हणून ‘लक्ष्मण’ या नावाने जन्म घेतला. द्वापारयुगात, त्याने पुन्हा विष्णूचा (कृष्णाच्या रूपातील) बंधू म्हणून ‘बलराम’ या नावाने अवतार धारण केला, असे सांगितले जाते.
कलियुगात, श्रीवैष्णव संप्रदायाच्या परंपरेनुसार, त्याने पतंजली, रामानुज आणि मानवला मामुनिगल या रूपांत जन्म घेतला. लक्ष्मण हा आदिशेषाचा अवतार आहे. काही जण बलरामाला साक्षात विष्णूचाच अवतार मानतात.
संपूर्ण भारतात सर्पपूजा लोकप्रिय आहे. केरळ आणि कर्नाटकमध्ये, पूर्णपणे सर्प देवतांना समर्पित मंदिरे आहेत (उदा. केरळमधील मन्नारशाला).
हे चित्र केरळमधील मन्नारशाला मंदिरातील आहे.

कावळ्याचा संबंध सहसा दिवंगत आत्म्यांशी किंवा पूर्वजांशी जोडला जातो.
कावळा हा जिवंत आणि दिवंगत यांच्यातील दुवा मानला जातो. असे मानले जाते की, मृत व्यक्ती बळी काका नावाच्या विविध प्रकारच्या कावळ्यांच्या माध्यमातून अन्न आणि नैवेद्य स्वीकारतात. दरवर्षी, ज्यांचे आई-वडील किंवा नातेवाईक मरण पावले आहेत, असे लोक श्राद्धाच्या दिवशी कावळ्यांना तसेच गायींना अन्न अर्पण करतात. याला पिंडदान म्हणतात. अनेक पारंपरिक हिंदू घरांमध्ये प्रत्येक जेवणापूर्वी कावळ्यांना मूठभर तांदूळ अर्पण केला जातो. कावळ्यांना यमाचे शकुन आणि शनि भगवानाचे वाहन असेही मानले जाते.
हे चित्र काकभूषुंडीचे आहे. रामचरितमानसात, काकभूषुंडी हे कावळ्याचे तोंड असलेले ऋषी आहेत. ते गरुडाला रामायणाची कथा सांगतात.

कामधेनू ही इच्छा पूर्ण करणाऱ्या गायीचे प्रतीक आहे. समुद्रमंथनाच्या प्रसंगात ती समुद्रमंथनातून बाहेर आली. तिला सप्तर्षींना देण्यात आले. कामधेनूसाठी सुरभी हे नाव देखील वापरले जाते. कधीकधी कामधेनूसाठी नंदिनी हे नावही वापरले जाते. तथापि, काही कथांमध्ये नंदिनी ही कामधेनूची कन्या आहे. कामधेनूचा उल्लेख अनेक पौराणिक कथांमध्ये आणि इतिहासात आढळतो. विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यातील एका मोठ्या लढाईचे कारणही तीच होती. कामधेनूच्या अविरत अन्न पुरवण्याच्या क्षमतेने विश्वामित्र प्रभावित झाले आणि त्यांनी तिला वसिष्ठांकडून पळवून नेण्याचा प्रयत्न केला.
हिंदू धर्मात गाय हा एक पूजनीय प्राणी आहे. तिचा उल्लेख प्राचीन सिंधू संस्कृतीतील मुद्रांवर, शैलचित्रांमध्ये आणि वैदिक साहित्यात आढळतो.
‘पशू’ म्हणजे गाय आणि हा शब्द प्राणीसृष्टीचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी देखील वापरला जातो. अशाप्रकारे, शिवाचे नाव पशुपती म्हणजे प्राण्यांचा रक्षक. काठमांडूमधील पशुपतिनाथ हे एक प्रसिद्ध शिवमंदिर आहे.
‘पशु’ (गाय) आणि लॅटिन भाषेतील ‘पेकू’ या शब्दांचे मूळ एकच आहे. ‘इम्पेकुनियस’ (Impecunious) हा शब्द ‘पेकू’ पासून आला आहे आणि त्याचा अर्थ दारिद्र्य असा होतो. हिंदू धर्मात, गाय ही संपत्तीचे प्रतीक मानली जाते.
हे चित्र राजा रवी वर्मा यांनी काढलेले समुद्रमंथनाचे चित्र आहे.

शिवाची अनेक रूपे त्याच्या डाव्या हातावर हरणासह दर्शविली जातात. कधीकधी हरणाऐवजी हारिणी मुद्रा दर्शविली जाते.
हे प्रतीक आहे की शिवाने मनाच्या चंचलतेवर, म्हणजेच विचार, भावना आणि विचलनांवर विजय मिळवला आहे. हरीण चंचलतेचे प्रतीक आहे, कारण ते सतत सतर्क अवस्थेत असते आणि फिरत असते.
चंद्रशेखर आणि सोमस्कंद ही हरणासह असलेली शिवाची काही सामान्य रूपे आहेत. भैरव किंवा नटराज यांच्या हातात हरीण नसते.
कधीकधी हरणाच्या चार पायांची तुलना चार वेदांशीही केली जाते.
हे चित्र हरणासह असलेल्या सोमस्कंदाचे आहे.

गरुड हा देव, गंधर्व, दैत्य, दानव, नाग, वानर आणि यक्ष यांचा सावत्र भाऊ आहे. तो महर्षी कश्यप आणि विनता यांचा पुत्र आहे. तो सूर्याचा सारथी असलेल्या अरुणचा धाकटा भाऊ आहे. तो पक्ष्यांचा राजा आहे. त्याला हिंदू देव विष्णूचे वाहन मानले जाते आणि ते नेहमी एकत्र दाखवले जातात.
कद्रू आणि विनता या बहिणी होत्या आणि कद्रूने विनतेला गुलाम बनवले होते. गरुडाला आपल्या आईची सुटका करायची होती. कद्रू आणि तिच्या नागपुत्रांनी एक अट घातली की, जर गरुडाने देवांकडून अमृत आणले, तर ते गरुडाच्या आईची सुटका करतील. समुद्रमंथनात, मोहिनीने असुरांना फसवून देवांकडे अमृत पोहोचवले. गरुड देवांकडे गेला आणि इंद्रासह इतर देवांबरोबर एक भीषण युद्ध केले. शौर्यपूर्ण प्रयत्नांनंतर, गरुडाने देवांवर विजय मिळवला, अमृत आणले आणि आपल्या आईची सुटका केली. त्याने हे देखील सुनिश्चित केले की नागपुत्र ते अमृत पिऊ शकणार नाहीत.
अरुण हा गरुडाचा भाऊ असून तो सूर्याचा सारथी आहे. गरुड हे भारतीय उपखंडात आणि दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये एक लोकप्रिय प्रतीक आहे. इंडोनेशियाची राष्ट्रीय विमान कंपनी गरुडा एअर आहे. भारतीय हवाई दलाच्या विशेष दलांना गरुड म्हटले जाते.
हे चित्र राजा रवी वर्मा यांचे चित्र आहे.

महायुद्धानंतर ३६ वर्षांनी, गृहयुद्ध आणि पुरामुळे कृष्णाची द्वारका उद्ध्वस्त होते. व्यथित झालेले पांडव आपल्या राज्याचा त्याग करून, स्वतःच्या शरीरासह स्वर्गात जाण्याच्या विचाराने उत्तरेकडे निघतात. युधिष्ठिर वगळता, इतर सर्व पांडव आणि द्रौपदी वाटेतच मरण पावतात. एक कुत्रा एकाकी युधिष्ठिरासोबत स्वर्गाच्या दारापर्यंत जातो. इंद्र देव युधिष्ठिराला आत जाण्याची परवानगी देतात, पण कुत्र्याला अडवतात. युधिष्ठिर कुत्र्याशिवाय आत जाण्यास नकार देतो. तेव्हा हे उघड होते की, तो कुत्रा म्हणजे स्वतः धर्मच आहेत, जे कुत्र्याच्या रूपात त्या महान राजाला मार्गदर्शन करत होते.
भारतीय परंपरेत कुत्र्यांना सहसा इतके उच्च स्थान दिले जात नाही. तथापि, कुत्र्यांना शिवाचा सोबती आणि कधीकधी त्याचे वाहन म्हणूनही चित्रित केले जाते. महाराष्ट्रातील खंडोबा परंपरेत खंडोबा (शिव किंवा भैरवाचे योद्धा रूप) घोड्यावर स्वार असून, त्यांच्या सोबत एक कुत्रा असल्याचे दर्शवले जाते.
हे चित्र मल्लर चॅटर्जी यांच्या पुस्तकाचे मुखपृष्ठ आहे, ज्यात युधिष्ठिर आपल्या कुत्र्यासह स्वर्गात जाताना दाखवले आहे.