ସର୍ଵପ୍ରଥମେ ମହାଭାରତରେ ଏକ ମାଛ ମନୁଷ୍ୟ ସଭ୍ୟତାକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା କାହାଣୀର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ରାଜା ମନୁ ଏକ ଛୋଟ ମାଛ ପାଇଥିଲେ, ଯିଏ ତାକୁ ରାଜା ରକ୍ଷା କଲେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ। ମନୁ ତାକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖିଲେ ଏବଂ ଏହା ଆକାରରେ ବଢ଼ିବା ସହିତ, ସେ ଏହାକୁ ଏକ କୁଣ୍ଡ, ତା’ପରେ ନଦୀ ଏବଂ ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କଲେ। ମାଛ ମନୁଙ୍କୁ ଏକ ଡଙ୍ଗା ତିଆରି କରିବାକୁ ଏବଂ ସେଥିରେ ରହିବାକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, କାରଣ ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତରେଏକ ମହା ବନ୍ୟା ଆସନ୍ନ । ଯେତେବେଳେ ମହାପ୍ରଳୟ ଆସିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ମାଛ ଡଙ୍ଗାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକା ଥିଲେ। ମତ୍ସ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସଭ୍ୟତାକୁ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ।
ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ମାଛ ବେଦକୁ ରାକ୍ଷସ ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କଠାରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ତା’ପରେ ରାଜା ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ ଭେଟିଥାନ୍ତି ଯାହା ଉପରେ ଏହି କାହାଣୀର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବେଟ୍ ଦ୍ୱାରକାରେ ଏକ ମତ୍ସ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଅଛି (ଯାହା ବିରଳ) ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ମହା ବନ୍ୟା ହୋଇଥିଲା ଯାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବଂଶକୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ କରିଦେଇଥିଲା। ଭାରତୀୟ କାହାଣୀ ନୋହଙ୍କ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯେଉଁଠାରେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡଙ୍ଗାରେ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା। ବନ୍ୟା କାହାଣୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତାରେ ଘଟେ ଏବଂ ସମ୍ଭବତଃ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଘଟଣା। ଏହା ପ୍ରଥମେ ବାବିଲୋନୀୟ ଫଳକ ଏବଂ ମେସୋପୋଟାମିଆର ମହାକାବ୍ୟ ଗିଲଗାମେଶରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ସହସ୍ରାବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଚିତ୍ରଟି ଆନ୍ଧ୍ରର ତିରୁପତି ନିକଟସ୍ଥ ନାଗାଲାପୁରମର ବେଦନାରାୟଣସ୍ୱାମୀ ମନ୍ଦିରର। ବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି।

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବତାର କୂର୍ମଙ୍କ କାହାଣୀ ପ୍ରଥମେ ରାମାୟଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଦେବତା ମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ହରାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି ଯିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ ଲତା ଏବଂ ଔଷଧି ସଂଗ୍ରହ କରି କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ରରେ ପକାଇବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ତା’ପରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମନ୍ଥନ କାଠି ଭାବରେ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସର୍ପ ବାସୁକିଙ୍କୁ ରଶି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରି, ଦେବ ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କରନ୍ତି। ପର୍ବତଟି କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ରହିଲା ନାହିଁ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ କୂର୍ମ ଅବତାରରେ ଏକ କଇଁଛ ରୂପରେ ନିଜ ପୃଷ୍ଠରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଧାରଣା କଲେ ।ଏହାଦ୍ୱାରା କଇଁଛ ପୃଷ୍ଠରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଚିହ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ।
ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନରୁ ଅମୃତ ବ୍ୟତୀତ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀସବୁ ବାହାରିଥିଲା । କଇଁଛ ଦୃଢ଼ ରହେ, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପାଏ, ନୀରବ ରହେ ଏବଂ ତାର ଦୃଢ଼ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଭାର ବହନ କରେ – ପୃଥିବୀ ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିକୁ ତା’ ପିଠିରେ ବହନ କରେ ଏହା ତାର ପ୍ରତିଫଳନ କରେ।
କଇଁଛ ଯମୁନା ନଦୀର ବାହନ ମଧ୍ୟ(ବାହକ)।
ଚିତ୍ରଟି ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର ଏକ ବିରଳ ଶ୍ରୀକୁର୍ମ ମନ୍ଦିରରୁ ଆସିଛି

ବୈକୁଣ୍ଠ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ‘ଚିରନ୍ତନ ଆନନ୍ଦର ବାସସ୍ଥାନ ‘, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ଷେତ୍ର। ଏହି ମହାନ କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଯମଜ ଦେବତା, ଜୟ ଏବଂ ବିଜୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ। ଗୋଟିଏ ଦିନ, ଚାରି ଜଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ଉନ୍ନତ ଋଷି ଶିଶୁ ରୂପରେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କହିଲେ ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବଦା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ। ଦ୍ୱାରପାଳ ଋଷିପିଲାମାନଙ୍କ ସହିତ ଅହଂକାରୀ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ। ଋଷିମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବତ୍ୱ ହରାଇବାକୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଅଭିଶାପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲେ ଏବଂ ଜୟ-ବିଜୟଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଭାବରେ ୭ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ୩ ଜନ୍ମ ବିତାଇବାକୁ କହିଲେ। ଜୟ-ବିଜୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନ ( ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ୩ ଜନ୍ମ) ପାଇଁ ଇଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ହିରଣ୍ୟକ୍ଷ ଏବଂ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ରାବଣ ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ (ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ) ଏବଂ ଶିଶୁପାଳ ଏବଂ ଦନ୍ତବକ୍ର (କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ) ଭାବରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ।
ଚିତ୍ର କ୍ରେଡିଟ୍: ଜୟ-ବିଜୟ ଦେଶମୁକଲାମୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, instagram

ହୟଗ୍ରୀବ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଶ୍ୱ ଅବତାର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶ ଅବତାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନୁହେଁ ବରଂ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଅବତାର। ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଥିଲା ଯାହାକୁ ସେହି ନାମର କେହି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରାଯାଇପାରିବ ବୋଲି ବର ମିଳିଥିଲା। ହୟଗ୍ରୀବ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଧନୁକୁ ତାଙ୍କ ଚିବୁକ ତଳେ ଶୋଇ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଉଇ କୁ ଧନୁର ସୂତାକୁ କାମୁଡ଼ିବାକୁ କହିଥିଲେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇପାରିବେ। ବ୍ରହ୍ମା ଉଇକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ସେମାନଙ୍କର ହେବ। ଧନୁର ସୂତାକୁ ଉଇଟି ଏତେ ଭଲ ଭାବରେ କାମୁଡ଼ିଲା ଯେ ସୂତା ଛିଣ୍ଡିଗଲା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଟିଗଲା । ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଘୋଡାର ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ବଦଳାଇ ହୟଗ୍ରୀବ (ଘୋଡା ମୁଣ୍ଡ ) ଅବତାର ଧାରଣା କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାମଧାରୀ ଆତଙ୍କର ଅନ୍ତ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ କାହାଣୀରେ, ବେଦକୁ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଲିଖିତ।
ଚିତ୍ରଟି ଆସାମର ଗୌହାଟୀ ନିକଟରେ ଥିବା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୟଗ୍ରୀବ ମାଧବ ମନ୍ଦିରର। ୧୫୮୩ ମସିହାରେ ନିର୍ମିତ, ଏହା ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ହୟଗ୍ରୀବ ବେଦ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଦାତା ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ମନ୍ଦିରର ପୁଷ୍କରିଣୀ ବିରଳ କଳା କୋମଳ କଇଁଛଙ୍କ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି।

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ୫୦ଟି କନ୍ୟା ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଥିଲେ ସତୀ। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୱୀ ଜ୍ୱାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିଲେ। ସେ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ ଓ ଏହି ଉପଲକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ଓ ସତୀଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିନଥିଲେ। ତଥାପି ସତୀ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ଅପମାନିତ ହୋଇଥିଲେ। ଯଜ୍ଞରେ ସତୀ ଆତ୍ମଦାହ କରିଥିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଶିବ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ, ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଇଥିଲେ। ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଯଜ୍ଞରେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ।
ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଶିବ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପୋଡ଼ି ଯାଇଥିବାରୁ, ସେ ଏହାକୁ ବଳିଦାନ ଛେଳିର ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲେ।
ଶ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦଙ୍କ ମତରେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ମେଧାବୀ ମନରେ ଥିବା ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଅହଂକାର ତାଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ବା ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତିର ଏକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହୋଇଥିଲା ।ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିବା ଏହା ଦର୍ଶାଇଥାଏ ଯେ ଆତ୍ମା, ମନ ବା ବୁଦ୍ଧି ନୁହେଁ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ଆମକୁ ଆମ ମନ ବା ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ।
ଦକ୍ଷ ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ‘skillful’ ଏବଂ ଏହାର ଲାଟିନ୍ ମୂଳ ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ ‘dexterity’ ।
ଏହି ଚିତ୍ରଟି ହରିଦ୍ୱାର ନିକଟସ୍ଥ କଙ୍ଖାଲ ମନ୍ଦିରର, ଯାହା ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଥିଲା।
ଉତ୍ସ: https://renaissance.aurosociety.org

“ନନ୍ଦୀ” ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସୁଖ, ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷ। ସେ ଶିବଙ୍କ ବାହନ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ କୈଳାସର ରକ୍ଷକ। ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ, ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନରତ ଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମାର ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ୟାନର ପ୍ରତୀକ । ତାଙ୍କର ଚାରିପାଦ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ , ଶାନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରେମର ପ୍ରତୀକ – ମୁକ୍ତିର ପଥ। ଶିବଙ୍କ ବାହନ ଏବଂ ଦ୍ୱାରପାଳ ଭାବରେ, ନନ୍ଦୀ ଧ୍ୟାନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଟଳ ବିଶ୍ୱାସକୁ ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ କରନ୍ତି, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଈଶ୍ୱର-ସାକ୍ଷାତ। କିମ୍ବଦନ୍ତୀ କହେ ଯେ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ଋଷି ଶିଳାଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଯଜ୍ଞରୁ ହୋଇଥିଲା। ନନ୍ଦୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଜଣେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭକ୍ତ ଭାବରେ ବଢ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ସେ ନର୍ମଦା ନଦୀ କୂଳରେ, ବର୍ତ୍ତମାନର ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଜବଲପୁରର ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରେ ତାଙ୍କର ବାହନ ହେବା ପାଇଁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଉତ୍ସ: https://www.exoticindiaart.com
ଏହି ଚିତ୍ରଟି ଆନ୍ଧ୍ରର ଲେପ|କ୍ଷୀରେ ଥିବା ବିଶାଳ ନନ୍ଦୀଙ୍କର।

ରାମାୟଣରେ ଆଦିଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରୂପରେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ଆଦିଶେଷ କଦ୍ରୁଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ କଦ୍ରୁଙ୍କ ଭଉଣୀ ବିନତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିୟ ଭାଇ । କଦ୍ରୁ, ବିନତାଙ୍କୁ ପ୍ରତାରଣା କରି ଏକ ଦାସୀ ଭାବରେ ରଖିଥିଲେ। ଆଦିଶେଷ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କର ଏହି ଆଚରଣରେ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ତପସ୍ୟା କରି ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଏହି ବରଦାନ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରିବେ |

ଆଦିଶେଷକୁ ଅନନ୍ତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଅନନ୍ତ ନାମର ଅର୍ଥ ଯାହାର ଅନ୍ତ ବା ଶେଷ ନାହିଁ | ଏବଂ ଏହା ସମୟର ଅନନ୍ତତାର ପ୍ରତୀକ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଦିଶେଷଙ୍କ ଅବତାର। ଅନେକ ପରମ୍ପରାରେ ବଳରାମଙ୍କୁ ଆଦିଶେଷଙ୍କ ଅବତାର ମଧ୍ୟ ବିବେଚନା କରାଯାଏ | କେହି କେହି ବଳରାମଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି।
ସର୍ପ ପୂଜା ସାରା ଭାରତରେ ଲୋକପ୍ରିୟ। କେରଳ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ, ସର୍ପ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମନ୍ଦିର (ଯଥା କେରଳରେ ମନ୍ନାରଶାଳା) ଅଛି।
ଚିତ୍ରଟି କେରଳର ମନ୍ନାରଶାଳା ମନ୍ଦିରର।

କାଉ ବା କାକ ସାଧାରଣତଃ ଦିବଙ୍ଗତ ଆତ୍ମା ​​କିମ୍ବା ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ।
କାକକୁ ଜୀବିତ ଏବଂ ଦିବଙ୍ଗତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଏହା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ମୃତକମାନେ ବାଲି କକ ନାମକ କାଉ ମାଧ୍ୟମରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ନୈବେଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିବର୍ଷ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପିତାମାତା କିମ୍ବା ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନ କାଉ ଏବଂ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ପିଣ୍ଡଦାନ କୁହାଯାଏ। ଅନେକ ପାରମ୍ପରିକ ହିନ୍ଦୁ ଘରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ କାଉମାନଙ୍କୁ ମୁଠାଏ ଭାତ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
କାକକୁ ଯମଙ୍କ ସଂକେତ ଏବଂ ଶନି ଭଗବାନଙ୍କ ବାହନ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
ଚିତ୍ରଟି କାକଭୁଶୁଣ୍ଡିଙ୍କର । ରାମଚରତିମାନସରେ, କାକଭୁଶୁଣ୍ଡିଙ୍କ ଋଷି ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ ଏକ କାକ ବା କାଉ ପରି । ସେ ଗରୁଡଙ୍କୁ ରାମାୟଣର କାହାଣୀ ଶୁଣାଇଥିଲେ ।

କାମଧେନୁ ହେଉଛନ୍ତି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣକାରୀ ଗାଈର ପ୍ରତୀକ । ସେ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରରୁ ବାହାରି ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। କାମଧେନୁ ପାଇଁ ସୁରଭି ନାମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। କେତେକ ସମୟରେ କାମଧେନୁ ପାଇଁ ନନ୍ଦିନୀ ନାମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟକିଛି କାହାଣୀରେ ନନ୍ଦିନୀ କାମଧେନୁଙ୍କ ଝିଅ। କାମଧେନୁଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅନେକ ପୁରାଣ କାହାଣୀ ଏବଂ ଇତିହାସରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ଥିଲେ। କାମଧେନୁଙ୍କ ଅନନ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇବାର କ୍ଷମତାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
ଗାଈ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ। ଏହା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକାର ମୋହର, ପଥର ଚିତ୍ର ଏବଂ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ।
ପଶୁ ଅର୍ଥ ଗାଈ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜଗତକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଶିବଙ୍କ ଅନେକ ନାମ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ନାମ ପଶୁପତି, ଅର୍ଥ ପଶୁମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ। କାଠମାଣ୍ଡୁ ସ୍ଥିତ ପଶୁପତିନାଥ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିବ ମନ୍ଦିର।
ପଶୁ (ଗାଈ ପାଇଁ) ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ପେକୁ ଏକ ସମାନ ମୂଳ ଅଟେ। ଇମ୍ପିକ୍ୟୁନିୟସ୍ ପେକୁରୁ ଆସିଛି ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ସୂଚିତ କରେ। ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ, ଗାଈକୁ ଧନର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
ଚିତ୍ରଟି ହେଉଛି ରାଜା ରବି ବର୍ମାଙ୍କ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନର ଚିତ୍ର।

ଶିବଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ, ବାମ ହସ୍ତରେ ଏକ ହରିଣ ଦେଖାଯାଇଛଥାଏ । ଅନ୍ୟ କେତେକ ରୂପରେ ହରିଣ ବଦଳରେ ହରିଣୀ ମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।
ଏହା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ରୂପରେ ଦର୍ଶାଏ , ଯେ ଶିବ ମନର ଅସ୍ଥିରତା (ଚଞ୍ଚଳତା), ଚିନ୍ତାଧାରା, ଭାବନା ଏବଂ ବିଭ୍ରାନ୍ତି ଉପରେ ବିଜୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ହରିଣଟି ଅସ୍ଥିରତାର ପ୍ରତୀକ, କାରଣ ହରିଣ ନିରନ୍ତର ସତର୍କ ବା ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଏବଂ ସୋମସ୍କନ୍ଦ ହେଉଛନ୍ତି ହରିଣ ସହିତ ଶିବଙ୍କର କିଛି ସାଧାରଣ ରୂପ | ଭୈରବ କିମ୍ବା ନଟରାଜଙ୍କ ରୂପରେ ଶିବଙ୍କ ହସ୍ତରେ ହରିଣ ନଥାଏ ।
କେବେ କେବେ ହରିଣର ଚାରି ଗୋଡ଼କୁ ଚାରି ବେଦ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତୁଳନା କରାଯାଏ।
ଚିତ୍ରଟି ସୋମସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ସହିତ ହରିଣର |

ଗରୁଡ଼ ହେଉଛନ୍ତି ବିନତାଙ୍କ ପୁଅ। କଦ୍ରୁ ଏବଂ ବିନତା ​​ଭଉଣୀ ଥିଲେ ଏବଂ କଦ୍ରୁ ବିନତାଙ୍କୁ ଦାସ କରିଥିଲେ। ଗରୁଡ଼ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। କଦ୍ରୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାଗ ପୁଅମାନେ ଏକ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଥିଲେ ଯେ ଯଦି ଗରୁଡ଼ ଦେବତାଙ୍କଠାରୁ ଅମୃତ ଆଣିବେ, ତେବେ ସେମାନେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ।

ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନରେ, ଭଗଵାନ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିନୀ ଅବତାରରେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତାରଣା କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଗରୁଡ଼ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମେତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ଏକ ବୀରତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସ ପରେ, ଗରୁଡ଼ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ଅମୃତ ଆଣି ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କଦ୍ରୁଙ୍କ ଦାସତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ| ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ଯେ ନାଗ ପୁତ୍ର ମାନେ ଅମୃତ ପାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

ଅରୁଣ ହେଉଛନ୍ତି ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଭାଇ ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାରଥି, ଗରୁଡ ହେଉଛନ୍ତି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ଏବଂ ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାରଥି । ଗରୁଡ଼ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ପ୍ରତୀକ। ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ଜାତୀୟ ବିମାନ କମ୍ପାନୀ ହେଉଛି ଗରୁଡ଼ ଏୟାର। ଭାରତୀୟ ବାୟୁସେନାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବାହିନୀକୁ ଗରୁଡ଼ କୁହାଯାଏ।
ଚିତ୍ରଟି ରାଜା ରବି ବର୍ମାଙ୍କ ଚିତ୍ର |

ମହାଯୁଦ୍ଧର (ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ) ୩୬ ବର୍ଷ ପରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରକା ଗୃହଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ବନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ପାଇଥିଲା । ବିଚଳିତ ହୋଇ ପାଣ୍ଡବମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱଶରୀରରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାର ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ଉତ୍ତର ଆଡ଼କୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀ ରାସ୍ତାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ। ଏକ କୁକୁର ଏକାକୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲା । ଇନ୍ଦ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସ୍ଵର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କୁକୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ବାରଣ କରିଥିଲେ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୁକୁର ବିନା ସ୍ଵର୍ଗରେପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ସହମତ ହୋଇନଥିଲେ । ତା’ପରେ ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ଯେ ଧର୍ମ ସ୍ୱୟଂ ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ କୁକୁର ରୂପରେ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ |

ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ସାଧାରଣତଃ କୁକୁରମାନଙ୍କର ଏତେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ତଥାପି, କୁକୁରମାନଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ସାଥୀ ଏବଂ କେତେକ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ବାହନ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଖଣ୍ଡୋବା ପରମ୍ପରାରେ ଖଣ୍ଡୋବା (ଶିବ କିମ୍ବା ଭୈରବଙ୍କ ଯୋଦ୍ଧା ରୂପ)ଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କୁ ଘୋଡା ଚଢ଼ି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକ କୁକୁରକୁ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି।
ଏହି ଚିତ୍ରଟି ମଲ୍ଲାର ଚାଟାର୍ଜୀଙ୍କ ପୁସ୍ତକର ପୁସ୍ତକ କଭର, ଯେଉଁଥିରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ କୁକୁର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଆରୋହଣ କରୁଥିବା ଦର୍ଶାଯାଇଛି।