आङ्ग्लशासनविरुद्धं सक्रियप्रतिरोधः नेताजिना समर्थितः। अस्मात् सः शीघ्रमेव काङ्ग्रेस-अध्यक्षपदमारूढः। पश्चात् महात्मना गान्धिना सह मतभेदवशात् तेन पदत्यागपत्रं प्रदत्तम्। तस्य मतेन विश्वयुद्धं नाम आङ्ग्लेयानां भारतात् बहिः निष्कासनस्य अवसरः आसीत् , न तु अन्येषाम्।
१९४१ तमवर्षे जनवरीमासे सः साहसेन गृहनिग्रहात् पलायितः। मासद्वय एव सः देहली-काबुल-मार्गेण बर्लिननगरं प्राप्य नाझी-नायकैः सह मिलितवान्। जर्मनदेशीयानां चिन्तनं तु आङ्ग्लशासनं भारतहिताय इति आसीत्। तदा जपानदेशेन अधिकसाहाय्यस्य आश्वासनं प्रदत्तम्। अतः १९४३ तमवर्षे फेब्रुवरिमासे नेताजिः सलिलेचरेण टोक्यों प्रति प्रस्थितः। तस्य नीतिः सरला – आङ्ग्लानां शत्रुदेशेन सहकार्यं कार्यम्।
समाप्ते द्वितीये विश्वयुद्धे रशिया-ब्रिटैन् अनयोः मैत्रं नष्टं भवेत् इति तेन ऊहितमेवासीत्। सः रशियायाः सम्पर्कार्थं १९४५ तमवर्षस्य अगस्तमासे प्रयातः आसीत्। किन्तु इतिहासादेव सः विलुप्तः।
इदं विकीमीडिया-चित्रं नेताजिः-हिटलर अनयोः १९४२ तमवर्षस्य मेमासे जातं मेलनं दर्शयति।

१९४२ तमवर्षस्य आरम्भे मलयदेशे विद्यमानया आङ्ग्लसेनया सिङ्गापुरे जापानीसेनायाः पुरतः आत्मसमर्पणं कृतम्। जापानीभिः भारतीययुद्धबन्दिनः पृथक्कृताः ते च उक्ताः यत् भारतमुक्तिसेनायाः साहाय्यं जपानदेशेन क्रियते। तथा आङ्ग्लसेनायाः आत्मसमर्पिताः भारतीयाः तस्यां मुक्तिसेनायां सम्मिलन्तु इति।
‘चलो दिल्ली’ इति उद्घोष्य सुभाषचन्द्रः १९४३ तमवर्षे जुलैमासे पदाङ्ग इत्यत्र राष्ट्रीय-हिन्द-सेनायाः निरीक्षणमकरोत्। अस्य स्मरणार्थं सिङ्गापुरशासनेन पदाङ्ग इत्यत्र राष्ट्रीयस्मारकं निर्मितमस्ति।
फे-वर्यस्य पुस्तके विद्यमानं चित्रमिदं आजादहिन्दसेना (INA) निरीक्षमाणं नेताजिवर्यं दर्शयति।

मोहनसिंहः सिङ्गापुर-नगरे फ़ैरर-पार्क-स्थले आङ्ग्लसेनायाः आत्मसमर्पितान् भारतीयसैनिकान् संबोधितवान्। १९४२ तमवर्षे मार्चमासे टोक्योनगरे जातायां सभायां आजादहिन्दसेना (INA) संस्थापिता। तस्मिन्नेव वर्षे मार्चमासे कार्यादेशाः निश्चिताः, मेमासे च औपचारिकरूपेण नियुक्तिः आरब्धा। नैके युद्धबन्दिनः स्वस्य योधधर्मं शपथं च उल्लङ्घयितुमनुत्सुकाः आसन्। मोहनसिंहः पञ्चपञ्चाशत्-सहस्रेषु सैनिकेषु बहूनां मनःपरिवर्तनं कृतवान्।
१९४२ तमवर्षे सितम्बर-मासे आजादहिन्दसेना (INA) औपचारिकरूपेण उद्घुष्टा। मोहनसिंहस्य जापानदेशे पूर्णविश्वासः नासीत् इत्यस्मात् सः जापानीयैः निगृहीतः। तस्मात् भग्नामिव आजादहिन्दसेनां (INA) रक्षितं नेताजिः तत्र समुपस्थितः। पश्चात् नेताजिना मोहनसिंहः पुनः सेनापतित्वेन योजितः।
भारतीयस्वातन्त्र्यानन्तरं मोहनसिंहः जालन्धरनगरे निवासमकरोत्। तत्र सांसदः भूत्वा आजादहिन्दसेनायाः (INA) आधिकारिकमान्यतार्थं प्रयासरतः जातः। आजादहिन्दसेना (INA)विषयकं महत्त्वपूर्णं व्यक्तित्वमिदम्।
अस्मिन् फेसबुक-चित्रे आजादहिन्दसेनां (INA) निरीक्षमाणः मोहनसिंहः दृश्यते।

महिलावेषधारी रासबिहारीबोसः १९१२ तमे वर्षे राजप्रतिनिधिं हन्तुं प्रायतत। सः प्रथमविश्वयुद्धकाले विद्रोहम् उत्तेजयितुं प्रयासमकरोत् । सः जापानदेशं पलाय्य तत्र जपानीकन्यया सह विवाहं कृत्वा तत्रत्यः नागरिकः अभवत् तथा च स्वप्रत्यर्पणं निवारितवान्। तेन दक्षिण-पूर्व-एशियाखण्डे स्वसम्पर्काः निरन्तरं संरक्षिताः ।
यदा द्वितीयविश्वयुद्धम् आरब्धं तदा सः भारतीयस्वतन्त्रतासङ्घस्य (Indian Independence League) अध्यक्षरूपेण नियुक्तः यस्याधीने आजादहिन्दसेना (INA) कार्यं करोति स्म। मोहनसिंहः रासबिहारीमहोदयस्य जपानदेशेन सह सामीप्यकारणात् तस्मिन् विश्वासं न करोति स्म। किन्तु १९४२ तमस्य वर्षस्य अन्ते मोहनसिंहस्य बन्धनानन्तरं रासबिहारी एव आजादहिन्दसैन्यं सङ्घटितवान्। तस्य प्रार्थनया एव नेताजिः १९४३ तमे वर्षे जुलाई मासे कार्यभारं स्व्यकरोत्। तदनन्तरं नेताजिसुभाषचन्द्रबोसस्य आजादहिन्दसर्वकारस्य राजनैतिकः सैन्यप्रमुखः च अभवत्। प्रायेण रासबिहारी नेताजिं प्रति पुनरेकवारं ‘युद्धम् अन्तिमं श्रेष्ठं’ चेत्युक्तवान्।
विकिमीडियाचित्रे युवा रासबिहारीबोसः स्वपत्न्या तोशिको इत्यनया सह दृश्यते।

मोहनसिंहः प्रायः ४०००० (सप्ततिप्रतिशतम्) आत्मसमर्पितान् जपानसेनाधीनान् भारतीयसैनिकान् सैन्यदले नियोजितवान्। किन्तु तस्य निग्रहणानन्तरं तत् सैन्यं प्रायशः विच्छिन्नम् अभवत्। १९४२ तमवर्षस्य जुलैमासात् आरभ्य नेताजिः सेनासङ्घटनकार्ये निरतः। सः बद्धान् सैनिकान् प्रवासीभारतीयान् च सैन्यदले नियुक्तवान्। सः धनसङ्ग्रहं कृत्वा प्रशिक्षणकेन्द्राणि स्थापितवान् तथा च नागरिकप्रशासनस्य सैन्यप्रशासनस्य च व्यवस्थां कृतवान्। कतिपयेषु मासेषु एव एतत् विशालं सैन्यं सज्जीभूय युद्धक्षेत्रे प्रविष्टम् । एषा एका महती उपलब्धिः।
बोसः प्रशिक्षितः सैनिकः नासीत् किन्तु युद्धानन्तरमपि आजादहिन्दसेनायाः पूर्वसैनिकानाम् आदरपात्रतामुपार्जितवान्।
फेसबुक-चित्रे चीनदेशस्य शाङ्घायनगरे नगरे स्थितं ‘आजाद हिन्द’ प्रशिक्षणकेन्द्रं दृश्यते ।

१९४३ तमवर्षे जुलैमासे नेताजिना “दिल्ली चलो” इति आह्वानं कृतम्। २१ अक्टोबर् १९४३ तमे दिने सः आजाद-हिन्दस्य (स्वतन्त्र-भारतस्य) अस्थायीसर्वकारस्य स्थापनायाः घोषणामकरोत्। सः अस्य सर्वकारस्य अध्यक्षः आसीत्। नागरी तथा सेनायाः आहत्य विंशतिः सदस्याः मन्त्रिमण्डले आसन्। अयं सर्वकारः एकादशराष्ट्रैः मानितः, येषु अधिकांशाः जापानी-सहयोगिनः आसन्।
१९४३ तमवर्षे डिसेम्बरमासे नेताजिना जापानी-नियन्त्रणाधीने अन्दमान्-द्वीपसमूहे प्रतीकात्मकतया भारतीय-ध्वजः उत्तोलितः। एवं सः जापानस्य आश्रित-राष्ट्ररूपेण न, अपि तु सहयोगी-राष्ट्ररूपेण स्वकीयं अधिकारं प्राप्तवान्। ततः सः नवसर्वकारस्य ध्वजं, राष्ट्रगीतं, मुद्रां तथा राज्य-वित्तकोशं च स्थापितवान्। आजाद-हिन्द-मुद्रा १९५२ तमवर्षपर्यन्तं भारतस्य उत्तर-पूर्व-प्रदेशेषु प्रचलिता आसीत्।
तस्य घोषणया राष्ट्रीय-हिन्द-सेनायाः सैनिकाः स्वदेशस्य कृते न्याय्यं युद्धं कुर्वन्ति इति विश्वासः जनमानसे निर्मितः। युद्धोत्तरकाले यदा आजादहिन्दसेनायाः (INA) सैनिकाः न्यायालयेषु परीक्षिताः, तदा एष एव तेषां प्रमुखः तर्कः आसीत्।
अस्मिन् फेसबुक-चित्रे मलयदेशीयं समाचारपत्रम् आज़ाद-हिन्द-सर्वकारस्य विषये प्रकाशिता वार्ता दृश्यते।

नेताजिना सर्वधर्मसमत्वसङ्केतार्थं उर्दुमिश्रितहिन्दुस्तानीया भाषा औपचारिकी भाषा इति उद्घोषिता। तस्य प्रशासनस्य औपचारिकं नाम अर्जि हुकूमत्-ए-आजाद हिन्द इति। तस्य शासनस्य ध्येयानि एतिहाद(एकता) एत्माद(श्रद्धा) कुर्बानी(त्यागः) इति।
भारतभाग्यबिधाता इति रबीन्द्रनाथस्य कवितायाः हिन्दुस्तानी अनुवादः शुभ सुख चैनिति। एतस्या एव कवितायाः प्रथमः परिच्छेदः स्वतन्त्रभारतस्य राष्ट्रगीतमभवत्। नेताजिना निर्मितानि बहूनि चिह्नानि स्वतन्त्रभारते लोकप्रियाण्यभवन्। ‘जयहिन्द’, ‘चलो-दिल्ली’ इत्येतादृशानि वचनानि तु अमरवचनानि। ‘कदम् कदम् बढाए जा’ इति आजादहिन्दसेनायाः प्रस्थानगीतं ए आर् रेहमान्नित्याख्येन प्रणेत्रा सङ्गीतबद्धं कृतम्। नेताजि काङ्ग्रेस्दलस्य त्रिवर्णीयं केतुं स्व्यकरोत् यत्र श्वेतवर्णे तन्तुवायचक्रं चित्रितम्।
विकिमीडियातः गृहीते चित्रे ऐ एन् ए सेनानिनः एतं केतुं धृत्वा तिष्ठन्ति।

नेताजी १८५७ तमवर्षस्य वीराङ्गनायाः झान्स्याः राज्ञी लक्ष्मीबाय्याः नाम्ना महिलासैन्यदलस्य नामकरणमकरोत्। तस्य दलस्य निर्माणं विदेशेषु निवसन्तीनां भारतीयतरुणीनां साहाय्येन अभवत्। एतत् सैन्यदलं १९४४ तमे वर्षे बर्मा-देशस्य सीमायाम् अयुध्यत।
अस्य दलस्य मुख्यप्रेरिका सिङ्गापुरनगरस्य वैद्या क्याप्टन् एस् लक्ष्मी आसीत्। सा आजादहिन्दस्य मन्त्रिमण्डलस्य सदस्या अपि आसीत्। सा चेन्नैनगरस्य एकस्मात् प्रतिष्ठितात् नायरपरिवारात् आसीत्। प्रसिद्धनर्तकी मृणालिनी साराभा तस्याः भगिनी। तस्याः पुत्री सुहासिनी अली जनसंसदः साम्यवादी(Communist) सदस्या आसीत्।
नेताजी गान्धी नेहरू आजाद इतयेतेषां नाम्ना अपि आजादहिन्दसेना (INA) इत्यस्य प्रमुखाणां ब्रिगेडदलानां नामकरणं कृतवान् यद्यपि तैः सह तस्य वैचारिकमतान्तराणि आसन्।
फे (Fay) इत्यस्य पुस्तकात् एतत् चित्रं झांसीराज्ञीसैन्यदलस्य सञ्चालनं (Marching) दर्शयति।

आजादहिन्दसेनायाः जापानदेशस्य च संयुक्तम् अभियानम् ब्रिटिशभारतस्य विरुद्धं १९४४ तमवर्षस्य मार्च् इति मासे आरब्धम्। प्रथमम् आक्रमणं दक्षिणमणिपुरे अभवत् यत् अराकानम् आक्रमणम् इति प्रसिद्धम् आसीत्। बहादुर नामकः विशेषकार्यदलः शत्रुसेनायाः परोक्षे कार्यम् अकरोत्। अनेन दलेन विघ्नोत्पादनं तथा ब्रिटिशभारतीयसैनिकानां नियोजनं क्रियते।
अस्य दलस्य क्याप्टन् शौकतमलिकः शत्रुसेनायाः व्यूहं भित्त्वा १९४४ तमवर्षस्य एप्रिल्लिति मासस्य १४ दिनाङ्के मोइराङ्नगरं गृहीतवान्।
ppyoonus-द्वारा विकिमीडियामाध्यमेन प्रदर्शितं चित्रं मोइराङ्नगरे स्थितम् आजादहिन्दसेनायाः स्मारकं तस्य ध्येयवाक्येन सह दर्शयति।

अराकान्नामकं रणस्थानं वस्तुतः भ्रंशकरणमासीत्। आजादहिन्दसेनायाः (मेजर जनरल शाह नवाज खानः) लक्ष्यः इम्फाल कोहिमा इत्यनयोः मध्यस्थस्य मार्गस्य उपरि नियन्त्रणं प्राप्तुम् आसीत्। अनेन भारतस्थाः ब्रिटिशसैनिकाः बर्मादेशे स्थितेभ्यः सैनिकेभ्यः पृथक् भवेयुः इति आशयः आसीत्।
आजादहिन्दसेना द्वयोः अपि नगरयोः ग्रहणं सफलतया कर्तुं न समर्था यतो हि आपूर्तेः अभावात् तस्याः सेनायाः महती हानिः अभवत्। आजादहिन्दसेनायाः विषये ब्रिटिशवृत्तान्ताः प्रशंसां न कुर्वन्ति स्म। तथापि मेजर जनरल शाह नवाज खानः स्वसैनिकानां विषये शत्रुः अत्यधिकः उत्कृष्टः भूत्वा अपि आजादहिन्दसेनायाः कस्यापि स्थानस्य उपरि अधिकारं प्राप्तुं कदापि समर्थः न आसीदित्यवदत्।
सत्यं सम्भवतः द्वयोः मतयोः मध्यभागे वर्तते।
विकिमीडियातः गृहीतं चित्रं द्वितीयविश्वयुद्धस्य भारते एकमात्रे मुख्ये युद्धे इम्फालकोहिमा इत्येतयोः मार्गे अग्रे गच्छन्तः ब्रिटिशसेनायाः गोर्खासैनिकान् दर्शयति।

१९४४ तमवर्षस्य जूनमासस्य अन्ते आजादहिन्दसेनायाः जापानीयसैन्यस्य इम्फालनगरात् निवर्तनं प्रारभत। ते बर्मादेशस्य मध्यभागे प्रवहन्त्याः इरावतीनद्याः सम्पूर्णे मार्गे अयुध्यन्त। अन्तिमं युद्धम् १९४५ तमवर्षस्य एप्रिल्मासस्य प्रारम्भे बर्मादेशस्य तीर्थस्थलस्य माउण्ट् पोपा इत्यस्य समीपे अभवत्। ततः परं सैन्यप्रतिरोधः समाप्तः।
आजादहिन्दसेनायाः अवशिष्टाः सैनिकाः सुरक्षायै निवर्तनम् कुर्वन्तः पद्भिः यानं कृत्वा बैंकाकनगरं प्रत्यगच्छन्। नेताजिः अपि तैः सह युक्तः अभवत्। यदा जपानीयाः नेताजिवर्याय वाहनस्य व्यवस्थाम् अकुर्वन् तदा सः तां निराकृतवान्। सः सिङ्गापुरनगरं प्रत्यागच्छत्। १९४५ तमवर्षस्य अगस्तमासस्य १५ दिनाङ्के जापानस्य आत्मसमर्पणानन्तरं सः तैवानदेशे अदृश्यः अभवत्।
विकिमीडियातः प्राप्तं चित्रं माउण्ट् पोपा इति स्थाने शत्रुणा गृहीतान् आजादहिन्दसेनायाः सैनिकान् दर्शयति।

मेजर जनरल शाह नवाजः कर्नल प्रेम सहगलः तथा कर्नल गुरबख्श धिल्लों इत्येते आजादहिन्दसेनायाः अत्युत्साहिनः सेनापतयः आसन्। १९४६ तमे वर्षे ब्रिटिशानां प्रभुत्वस्य प्रतीकत्वेन लालदुर्गे (Red Fort) सैन्यानां न्यायसभायां विचारणार्थं तेषां चयनं कृत्वा पलायनकर्तॄणां पीडनस्य तथा राजद्रोहस्य च अभियोगः आरोपितः।
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेसपक्षेण तेज बहादुर सप्रू तथा नेहरू सदृशैः दिग्गजैः सह एका रक्षासमितिः निर्मिता यत्र मुख्य अधिवक्ता भूलाभाई देसाई आसीत्। स अतर्कीद्यत् तेषां कार्याणि भारतस्य विधिवत्स्थापितस्य सर्वकारस्य अन्तर्गतं कृतं विदेशीयसत्तायाः विरोधः इति। निर्वासनदण्डे विहिते जनाक्रोशेन प्रत्यादिष्टोभवत्।
ब्रिटिशप्रशासकाः निरुपायेन भारतीयसैनिकानां निष्ठा न ब्रिटिशशासने इति अचिन्तयन्। एष एव आजादहिन्दसेनायाः विजयः आसीत्।
फे (Fay) इत्यस्य पुस्तकात् एतत् चित्रं वामतः क्रमशः वीरत्रयं दर्शयति।