నేతాజీ, బ్రిటిష్ పాలనను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. అందువలన కాంగ్రెస్ పార్టీ లో ఆయన తక్కువ సమయం లోనే పైస్థాయి కి చేరారు. తరువాత గాంధీకి తో విభేదించి, ఆయన పార్టీని వదిలేశారు. ఆయన రెండోవ ప్రపంచ యుద్ధాన్ని బ్రిటీష్ వాళ్ళ నుంచి భారత దేశాన్ని విడిపించే అద్భుతమైన అవకాశం అనుకున్నారు.

1941 లో ఆయన అత్యంత సాహసోపేతంగా, తన గృహ నిర్బంధం నుంచి తప్పించుకుని, రెండు నెలల్లో ఢిల్లీ మరియు కాబుల్ నగరాలు మీదుగా జర్మనీ చేరుకున్నారు. కానీ అక్కడ నాజీలు, భారత దేశానికి బ్రిటీషు పాలనే శ్రేయస్కరం అన్న వారి వాదనలు నేతాజీ అంగీకరించలేదు. తర్వాత నేతాజీ ఒక సబ్మెరైన్ ద్వారా జర్మనీ నుంచి జపాన్ కు చేరుకున్నారు. నేతాజీ విధానం చాలా స్పష్టంగా ఉండేది – బ్రిటన్‌ను వ్యతిరేకించే ఏ దేశంతోనైనా ఆయన చేతులు కలిపేవారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత, సోవియట్ యూనియన్ బ్రిటన్‌తో ఉన్న మైత్రిని తెంచుకుంటుందని ఆయన సరిగ్గా అంచనా వేశారు. బహుశా ఇదే ఉద్దేశంతో రష్యన్లను సంప్రదించడానికి 1945 ఆగస్టులో ఆయన వెళ్తుండవచ్చు. కానీ ఆ తర్వాత ఆయన చరిత్రలో కనిపించకుండా పోయారు.

వికీమీడియాలో ఉన్న చిత్రం 1942 మే నెలలో నేతాజీ హిట్లర్‌తో ఉన్న సందర్భాన్ని చూపుతుంది.

1942 ఆరంభంలో మలేసియా లోని బ్రిటిష్ సైన్యం సింగపూర్‌లో జపాన్ దళాలకు లొంగిపోయింది. అప్పుడు జపనీయులు భారతీయ యుద్ధ ఖైదీలను వేరు చేశారు. భారతదేశ విముక్తి కోసం తాము ఒక సైన్యానికి మద్దతు ఇస్తున్నామని ఆ ఖైదీలకు చెప్పారు. బ్రిటిష్ సైన్యంలో ఉండి లొంగిపోయిన భారతీయులందరూ ఈ విముక్తి సైన్యంలో (INA) చేరాలని వారు కోరారు.

1943 జూలైలో నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ సింగపూర్‌లోని ‘పాడాంగ్’ మైదానంలో ‘చలో ఢిల్లీ’ అని పిలుపునిస్తూ ఐఎన్ఏ (INA) దళాలను పరిశీలించారు. నేతాజీ గౌరవార్థం సింగపూర్ ప్రభుత్వం పాడాంగ్‌లో ఒక జాతీయ స్మారక చిహ్నాన్ని నిర్మించింది. ఫే (Fay) రాసిన పుస్తకంలోని చిత్రం, పాడాంగ్‌లో నేతాజీ ఐఎన్ఏ దళాలను తనిఖీ చేస్తున్న దృశ్యాన్ని చూపిస్తుంది.

సింగపూర్‌లోని ఫారర్ పార్క్ (Farrer Park) వద్ద బ్రిటిష్ సైన్యానికి చెందిన భారతీయ ఖైదీలను ఉద్దేశించి మోహన్ సింగ్ ప్రసంగించారు. 1942 మార్చిలో టోక్యోలో జరిగిన ఒక సమావేశం ఐఎన్ఏ (INA) ఏర్పాటుకు పునాది వేసింది. దీనికి సంబంధించిన విధివిధానాలు 1942 ఏప్రిల్‌లో ఖరారు కాగా, అధికారికంగా నియామకాలు మే నెలలో ప్రారంభమయ్యాయి. అయితే, చాలా మంది భారతీయ యుద్ధ ఖైదీలు తమ సైనిక ప్రమాణాన్ని ఉల్లంఘించడానికి ఇష్టపడలేదు. అయినప్పటికీ, మోహన్ సింగ్ సుమారు 55,000 మంది సైనికులలో మెజారిటీని ఒప్పించగలిగారు.

1942 సెప్టెంబర్‌లో ఐఎన్ఏను అధికారికంగా ప్రకటించారు. కానీ మోహన్ సింగ్‌కు జపనీయులపై నమ్మకం లేకపోవడంతో, 1942 చివరలో ఆయన అరెస్టు అయ్యారు. ఆ సమయంలో ఐఎన్ఏ దాదాపు రద్దు అయ్యే పరిస్థితికి చేరుకుంది, దానిని రక్షించడానికి బోస్‌ను పిలిచారు. ఆ తర్వాత బోస్, జనరల్ మోహన్ సింగ్‌ను తిరిగి ఐఎన్ఏలోకి తీసుకున్నారు.
దేశ విభజన తర్వాత మోహన్ సింగ్ శరణార్థిగా మారి జలంధర్‌లో స్థిరపడ్డారు. ఆయన ఎంపీగా ఎన్నికై, ఐఎన్ఏకు గుర్తింపు రావాలని పోరాడారు. ఐఎన్ఏ చరిత్రలో మోహన్ సింగ్ అత్యంత కీలకమైన వ్యక్తి. ఫేస్‌బుక్‌లో ఉన్న చిత్రం, మోహన్ సింగ్ ఐఎన్ఏ దళాలను పరిశీలిస్తున్న దృశ్యాన్ని చూపుతుంది.

1912లో రాష్ బిహారీ బోస్ మహిళా వేషంలో వెళ్లి అప్పటి వైస్రాయ్‌ని చంపడానికి ప్రయత్నించారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో తిరుగుబాటు తేవడానికి ఆయన ప్రయత్నించారు. ఆ తర్వాత ఆయన జపాన్‌కు పారిపోయి, అక్కడ ఒక జపాన్ అమ్మాయిని వివాహం చేసుకుని ఆ దేశ పౌరసత్వం పొందారు. దీనివల్ల ఆయనను తిరిగి భారతదేశానికి పంపించే (Extradition) ప్రమాదం తప్పింది. జపాన్‌లో ఉన్నప్పటికీ ఆయన ఆగ్నేయాసియాలోని తన సంబంధాలను కొనసాగించారు.

రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు, ఆయన ‘ఇండియా ఇండిపెండెన్స్ లీగ్’ అధ్యక్షుడిగా నియమితులయ్యారు. దీని కిందనే ఐఎన్ఏ పనిచేసేది. అయితే రాష్ బిహారీకి జపాన్‌తో ఉన్న సాన్నిహిత్యం వల్ల మోహన్ సింగ్ ఆయనను నమ్మలేదు. కానీ 1942 చివరలో మోహన్ సింగ్ అరెస్టు అయిన తర్వాత, ఐఎన్ఏ చెల్లాచెదురు కాకుండా రాష్ బిహారీ కాపాడారు. నేతాజీని బాధ్యతలు చేపట్టమని కోరింది కూడా ఆయనే. దాని ప్రకారం 1943 జూలైలో నేతాజీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఆ తర్వాత నేతాజీ ‘ఆజాద్ హింద్’కు అటు రాజకీయంగా, ఇటు సైనికంగా నాయకత్వం వహించారు. రాష్ బిహారీ నేతాజీతో “ఇంకొక్క యుద్ధం.. ఇది చివరిది మరియు అత్యుత్తమమైనది కావాలి” అని అన్నట్లు చెప్తారు.

వికీమీడియాలో ఉన్న చిత్రం రాష్ బిహారీ బోస్ తన భార్య తోషికోతో ఉన్న యుక్త వయస్సులో తీసినది.

మోహన్ సింగ్ లొంగిపోయిన భారతీయ యుద్ధ ఖైదీలలో దాదాపు 40,000 మందిని (70%) సైన్యంలోకి చేర్చుకున్నారు. అయితే, ఆయన అరెస్టు తర్వాత ఆ సైన్యం దాదాపు చెల్లాచెదురైపోయింది. 1943 జూలైలో నేతాజీ ఈ ప్రక్రియను మళ్లీ కొత్తగా ప్రారంభించారు. ఆయన యుద్ధ ఖైదీలతో పాటు విదేశాలలో ఉన్న భారతీయులను కూడా సైన్యంలోకి తీసుకున్నారు. నిధులు సేకరించారు, రిక్రూట్‌మెంట్ మరియు శిక్షణ కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేశారు, అలాగే పౌర మరియు సైనిక విభాగాలను నెలకొల్పారు. కేవలం కొన్ని నెలల్లోనే ఇంత పెద్ద సైన్యాన్ని నిర్మించి యుద్ధంలోకి దించడం ఒక గొప్ప విజయంగా చెప్పవచ్చు.

బోస్ శిక్షణ పొందిన సైనికుడు కాకపోయినప్పటికీ, యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత కూడా ఐఎన్ఏ (INA) మాజీ సైనికులు ఆయనను అమితంగా ఆరాధించేవారు. ఆయనకు అందరినీ ఆకట్టుకునే శైలి ఉండేది. ఒకసారి నేతాజీ మిలిటరీ సెక్రటరీ మేజర్ ప్రేమ్ సైగల్, ఒక జర్మన్ దౌత్యవేత్తతో సరదాగా మాట్లాడుతూ.. ఇండియాలో ‘cheers’ కు బదులుగా ‘చక్తా’ (పంజాబీలో ‘పైకి ఎత్తండి’ అని అర్థం) అంటారని చెప్పారు. ఆ దౌత్యవేత్త ఒక అధికారిక విందులో నేతాజీని అదే మాటతో పలకరించి ఇబ్బంది పెట్టారు. అప్పుడు నేతాజీ నవ్వుతూ సైగల్‌తో, “వచ్చేసారి భారతదేశం తరపున దేనినైనా ఖరారు చేసే ముందు, దయచేసి నన్ను ఒక్కసారి అడగండి!” అని అన్నారు.

ఫేస్‌బుక్‌లో ఉన్న చిత్రం చైనాలోని షాంఘైలో ఉన్న ఆజాద్ హింద్ శిక్షణ కేంద్రాన్ని చూపుతుంది.

1943 జూలైలో నేతాజీ ‘చలో ఢిల్లీ’ పిలుపునిచ్చారు. అదే ఏడాది అక్టోబర్ 21న ఆయన ‘ఆజాద్ హింద్’ (స్వతంత్ర భారత తాత్కాలిక ప్రభుత్వం) ఏర్పాటును ప్రకటించారు. పౌర మరియు సైనిక విభాగాల నుండి 20 మంది సభ్యులతో కూడిన మంత్రివర్గానికి ఆయన దేశాధినేతగా వ్యవహరించారు. జపాన్ మిత్రదేశాలతో కలిపి మొత్తం 11 దేశాలు ఈ ప్రభుత్వానికి గుర్తింపు ఇచ్చాయి.

1943 డిసెంబర్‌లో, జపాన్ నియంత్రణలో ఉన్న అండమాన్ దీవులలో నేతాజీ ప్రతీకాత్మకంగా భారత జెండాను ఎగురవేశారు. దీని ద్వారా జపాన్‌పై ఆధారపడే వ్యక్తిగా కాకుండా, ఆ దేశానికి సమానమైన ‘మిత్రదేశం’ హోదాను ఆయన పొందగలిగారు. ఆ తర్వాత ఆయన కొత్త ప్రభుత్వం కోసం సొంత జెండా, జాతీయ గీతం, కరెన్సీ మరియు స్టేట్ బ్యాంక్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఆజాద్ హింద్ కరెన్సీ ఈశాన్య భారత దేశంలో 1952 వరకు చలామణిలో ఉంది. ఐఎన్ఏ (INA) సైనికులు తమ దేశం కోసమే న్యాయబద్ధంగా పోరాడుతున్నారనే నమ్మకాన్ని ఆయన ప్రకటన కలిగించింది. యుద్ధం తర్వాత జరిగిన విచారణల్లో ఐఎన్ఏ మాజీ సైనికులు ప్రధానంగా వినిపించిన వాదన కూడా ఇదే.

ఫేస్‌బుక్‌లో ఉన్న చిత్రం ఆజాద్ హింద్ ప్రభుత్వం గురించి ప్రచురించిన ఒక మలయా వార్తాపత్రికను చూపుతుంది.

అందరినీ కలుపుకుని పోవాలనే ఉద్దేశంతో, నేతాజీ ఉర్దూ కలిసిన హిందుస్థానీని అధికారిక భాషగా ఎంచుకున్నారు. ఆయన ప్రభుత్వం అధికారికంగా ‘అర్జీ హుకుమత్-ఎ-ఆజాద్ హింద్’ అని పిలువబడేది. ఆ ప్రభుత్వ నినాదం ఇత్తెహాద్ (ఐక్యత), ఎత్మద్ (విశ్వాసం) మరియు కుర్బానీ (త్యాగం).
‘శుభ్ సుఖ్ చైన్’ అనేది రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ రాసిన ‘భారతో భాగ్యో బిధాతా’ అనే కవితకు హిందుస్థానీ రూపం. ఈ కవితలోని మొదటి చరణమే స్వతంత్ర భారత జాతీయ గీతంగా (జన గణ మన) మారింది.

నేతాజీ ఉపయోగించిన అనేక చిహ్నాలు స్వతంత్ర భారత దేశంలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి. ఆయన ఇచ్చిన ‘జై హింద్’ మరియు ‘చలో ఢిల్లీ’ నినాదాలు చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాయి. ఆజాద్ హింద్ మార్చింగ్ సాంగ్ అయిన ‘కదం కదం బఢాయే జా’ కు ఏఆర్ రెహమాన్ సంగీతాన్ని అందించారు (బోస్ కాలంలోనే దీనికి స్వరకల్పన జరిగింది, రెహమాన్ దానిని ఆధునిక శైలిలో రూపొందించారు). నేతాజీ అప్పట్లో కాంగ్రెస్ జెండానే ఉపయోగించారు – అందులో స్వతంత్ర భారత త్రివర్ణ పతాక రంగులు మరియు మధ్యలో చరఖా ఉండేవి.

వికీమీడియాలో ఉన్న చిత్రం ఐఎన్ఏ (INA) దళాలు త్రివర్ణ పతాకాన్ని చేతబూని వెళ్తున్న దృశ్యాన్ని చూపుతుంది. ఆ జెండా మధ్యలో ఉన్న చరఖాను గమనించండి.

1857 స్వాతంత్ర్య సమర యోధురాలు రాణి లక్ష్మీబాయి గౌరవార్థం నేతాజీ మహిళా రెజిమెంట్‌కు ఆమె పేరు పెట్టారు. విదేశాల్లో నివసిస్తున్న భారతీయ యువతులతో ఈ సైనిక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ రెజిమెంట్ 1944లో బర్మా (మయన్మార్) సరిహద్దులో యుద్ధం చేసింది.
దీనికి ప్రధాన ప్రేరణ సింగపూర్‌లో వైద్యురాలిగా పనిచేస్తున్న కెప్టెన్ ఎస్. లక్ష్మి. ఆమె ఆజాద్ హింద్ మంత్రివర్గంలో కూడా సభ్యురాలు. ఆమె చెన్నైకి చెందిన ప్రముఖ నాయర్ కుటుంబానికి చెందినవారు. ప్రసిద్ధ నృత్యకారిణి మృణాళిని సారాభాయ్ ఆమెకు సోదరి. లక్ష్మి గారి కుమార్తె సుహాసిని అలీ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ తరపున ఎంపీగా పనిచేశారు. నేతాజీకి గాంధీ, నెహ్రూ మరియు ఆజాద్‌లతో రాజకీయ విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ, వారికి గౌరవ సూచికగా ఐఎన్ఏ (INA) లోని ప్రధాన బ్రిగేడ్‌లకు వారి పేర్లే పెట్టారు.

ఫే (Fay) రాసిన పుస్తకంలోని చిత్రం, ఝాన్సీ రాణి రెజిమెంట్ కవాతు (మార్చ్) చేస్తున్న దృశ్యాన్ని చూపుతుంది.

బ్రిటిష్ ఇండియాకు వ్యతిరేకంగా జపాన్ మరియు ఐఎన్ఏ (INA) సంయుక్తంగా చేపట్టిన సైనిక చర్య 1944 మార్చిలో ప్రారంభమైంది. మొదటి దాడి దక్షిణ మణిపూర్‌లోని ‘అరాకాన్’ ప్రాంతంలో జరిగింది. శత్రువుల వెనుక భాగం నుండి దాడి చేసి అలజడి సృష్టించడానికి, అలాగే బ్రిటిష్ ఇండియన్ సైన్యంలోని భారతీయులను తమ వైపు తిప్పుకోవడానికి ‘బహదూర్’ అనే ప్రత్యేక ఆపరేషన్ల బృందం పనిచేసింది.

ఈ బృందానికి చెందిన కెప్టెన్ షౌకత్ మాలిక్ శత్రువుల కోటను ఛేదించి, 1944 ఏప్రిల్ 14న మణిపూర్‌లోని మొయిరాంగ్ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అక్కడ ఆయన భారత త్రివర్ణ పతాకాన్ని ఎగురవేశారు.

వికీమీడియాలో ‘ppyoonus’ తీసిన చిత్రం, మొయిరాంగ్‌లోని ఐఎన్ఏ స్మారక చిహ్నాన్ని మరియు దానిపై ఉన్న నినాదాన్ని చూపుతుంది.

అరాకాన్ యుద్ధరంగం అనేది కేవలం బ్రిటిష్ వారి దృష్టి మళ్లించడానికి చేసిన ప్రయత్నం మాత్రమే. ఐఎన్ఏ (మేజర్ జనరల్ షానవాజ్ ఖాన్ నాయకత్వంలో) అసలు లక్ష్యం ఇంఫాల్ – కోహిమా రహదారిని స్వాధీనం చేసుకోవడం. దీనివల్ల భారతదేశంలో ఉన్న బ్రిటిష్ సైన్యానికి, బర్మాలో ఉన్న బ్రిటిష్ సైన్యానికి మధ్య సంబంధాలు తెగిపోతాయి. కానీ ఐఎన్ఏ ఆ రెండు పట్టణాలలో దేనినీ పూర్తిగా ముట్టడించలేకపోయింది. సరుకుల సరఫరా ఆగిపోవడంతో వారు భారీ నష్టాలను చవిచూశారు.

ఐఎన్ఏ గురించి బ్రిటిష్ వారు ఇచ్చిన నివేదికలు చాలా తక్కువ చేసి చూపేవిగా ఉండేవి. అయితే మేజర్ జనరల్ షానవాజ్ తన సైనికులను సమర్థిస్తూ ఇలా అన్నారు: “శత్రువుకు ఎన్ని రెట్లు బలం ఉన్నప్పటికీ, ఐఎన్ఏ ఆధీనంలో ఉన్న ఏ ఒక్క పోస్టును కూడా వారు స్వాధీనం చేసుకోలేకపోయారు.” బహుశా నిజం ఈ రెండు వాదనల మధ్యలో ఉండి ఉండవచ్చు.

వికీమీడియాలో ఉన్న చిత్రం, బ్రిటిష్ సైన్యంలోని గూర్ఖాలు ఇంఫాల్-కోహిమా రహదారిపై ముందుకు వెళ్తున్న దృశ్యాన్ని చూపుతుంది. భారతదేశంలో జరిగిన ఏకైక రెండో ప్రపంచ యుద్ధ పోరాటం ఇదే.

1944 జూన్ చివరలో జపాన్ – INA దళాలు ఇంఫాల్ నుండి వెనక్కి తగ్గడం ప్రారంభించాయి. దాదాపు బర్మా మధ్యలో ప్రవహించే ఇరవాడి నది పొడవునా వారు పోరాడుతూనే వెనక్కి వెళ్లారు. చివరి యుద్ధం 1945 ఏప్రిల్ ప్రారంభంలో బర్మాలోని ఒక పుణ్యక్షేత్రమైన మౌంట్ పోపా సమీపంలో జరిగింది. ఆ తర్వాత సైనిక ప్రతిఘటన నిలిచిపోయింది.
మిగిలి ఉన్న INA దళాలు సురక్షిత ప్రాంతాలకు చేరుకోవడానికి బ్యాంకాక్ వైపు కాలినడకన ఒక గొప్ప ప్రయాణాన్ని (Epic retreat) ప్రారంభించాయి. నేతాజీ కూడా వారితో కలిశారు. జపాన్ వారు నేతాజీకి వాహన సౌకర్యం కల్పిస్తామని చెప్పినప్పటికీ, ఆయన దానిని నిరాకరించి తన సైనికులతోనే నడిచారు. ఆ తర్వాత ఆయన సింగపూర్‌కు తిరిగి వచ్చారు. 1945 ఆగస్టు 15న జపాన్ లొంగిపోయిన తర్వాత, తైవాన్‌లో ఆయన అదృశ్యమయ్యారు.

వికీమీడియాలో ఉన్న చిత్రం మౌంట్ పోపా వద్ద యుద్ధ ఖైదీలుగా పట్టుబడిన ఐఎన్ఏ సైనికులను చూపుతుంది.

మేజర్ జనరల్ షానవాజ్ ఖాన్, కల్నల్ ప్రేమ్ సైగల్ మరియు కల్నల్ గురుబక్ష సింగ్ థిల్లాన్ INA లో అత్యంత చురుకైన ఫీల్డ్ కమాండర్లు. బ్రిటిష్ వారి అధికారాన్ని చాటిచెప్పడానికి గుర్తుగా, 1946లో ఢిల్లీలోని ఎర్రకోటలో వీరిపై కోర్ట్ మార్షల్ (సైనిక విచారణ) జరిపారు. సైన్యం నుండి పారిపోయిన వారిని హింసించారని మరియు దేశద్రోహానికి పాల్పడ్డారని వీరిపై అభియోగాలు మోపారు.

వీరిని రక్షించడానికి కాంగ్రెస్ పార్టీ తేజ్ బహదూర్ సప్రూ మరియు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ వంటి ప్రముఖులతో ఒక రక్షణ కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది. భూలాభాయ్ దేశాయ్ ప్రధాన రక్షణ న్యాయవాదిగా వ్యవహరించారు. ఐఎన్ఏ సైనికుల చర్యలు ఒక అధికారిక భారత ప్రభుత్వం కింద జరిగిన వలసవాద వ్యతిరేక యుద్ధమని, అది నేరం కాదని ఆయన వాదించారు. కోర్టు వారికి దేశ బహిష్కరణ శిక్ష విధించినప్పటికీ, ప్రజల నుండి వచ్చిన తీవ్ర నిరసనల కారణంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ శిక్షను నిలిపివేసింది.
భారతీయ సైనికులకు ఇకపై బ్రిటిష్ పాలన పట్ల విధేయత లేదని అంగీకరించాల్సిన పరిస్థితి బ్రిటిష్ వారికి ఏర్పడింది. ఇదే ఐఎన్ఏ సాధించిన గొప్ప విజయం.

ఫే (Fay) రాసిన పుస్తకంలోని చిత్రం, ఎడమ నుండి కుడికి ఆ ముగ్గురు అధికారులను చూపుతుంది.