ચંદ્રે પ્રજાપતિ દક્ષની ૨૭ પુત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જેને નક્ષત્રો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કથાનુસાર, ચંદ્ર દરરોજ રાત્રે ક્રમશઃ એક-એક નક્ષત્રની મુલાકાત લે છે.
આ વાર્તા ખગોળવિજ્ઞાનના બે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો દર્શાવે છે. પ્રથમ, રાત્રિના આકાશને ૨૭ નક્ષત્રોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે, અને દરેક નક્ષત્રનું નામ તે વિસ્તારમાં દેખાતા મુખ્ય તારાના આધારે રાખવામાં આવ્યું છે. ચંદ્ર લગભગ ૨૪ કલાકમાં આકાશમાં 13.3 ડિગ્રી જેટલું અંતર પાર કરે છે. બીજું, આ વાર્તા સિડિરિયલ મહિના (Sidereal Month) ની કલ્પનાને દર્શાવે છે. આ તે સમયગાળો છે જેમાં ચંદ્ર ફરીથી એ જ નક્ષત્ર સુધી પહોંચે છે, જે આશરે ૨૭ દિવસ જેટલો હોય છે.
નક્ષત્રોના નામ આપણને સૌથી પ્રાચીન ખગોળીય ગ્રંથોમાં પણ જોવા મળે છે, જેમ કે વેદાંગ જ્યોતિષ (Vedanga Jyotisha) અને સૂર્ય સિદ્ધાંત (Surya Siddhanta). તેથી આ કલ્પના અત્યંત પ્રાચીન માનવામાં આવે છે અને તે ચીની ખગોળવિજ્ઞાનમાં આવેલા ૨૮ ચંદ્ર મંડપ (lunar mansions) જેવી છે. જોકે ગ્રીક અને મેસોપોટેમિયન ખગોળવિજ્ઞાનમાં તેનો સીધો સમકક્ષ વિચાર જોવા મળતો નથી.
અહીં દર્શાવાયેલું ચિત્ર વિકિમિડિયા (Wikimedia) પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેમાં ૨૭ નક્ષત્રો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

રોહિણી તારું ચંદ્રના એક્લિપ્ટિક માર્ગ (પૃથ્વી પરથી જોતા ચંદ્ર જે દેખાતો માર્ગ અનુસરે છે)થી લગભગ ૫ ડિગ્રીની અંદર આવેલું છે. તેથી ચંદ્ર રોહિણી તારાની સામે અથવા તેની નજીક અન્ય તારાઓની સરખામણીએ વધુ વખત દેખાય છે. પુરાણોમાં આ ઘટનાને ચંદ્રનું રોહિણી પ્રત્યે વિશેષ પ્રેમ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે, જાણે કે તે પોતાની બીજી પત્નીઓ કરતાં રોહિણીને વધુ પ્રિય રાખતો હતો. આથી તેની અન્ય પત્નીઓએ પોતાના પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ પાસે ફરિયાદ કરી, અને દક્ષએ પછી ચંદ્રને શાપ આપ્યો એવી કથા જણાવવામાં આવે છે. આ રીતે પ્રાચીન ભારતીયોએ આકાશમાં દેખાતી આ ખગોળીય રચના અને ચંદ્રની ગતિનું નિરીક્ષણ કર્યું અને તેને વાર્તાના રૂપમાં પુરાણોમાં સમાવી દીધું, જેથી જ્ઞાન સરળતાથી પેઢી દર પેઢી પહોંચે.
અહીં દર્શાવાયેલ શિલ્પ ચંદ્ર અને રોહિણીનું છે, જેનું ચિત્ર વિકિમિડિયા (Wikimedia) પરથી લેવામાં આવ્યું છે.

કથાનુસાર દક્ષ પ્રજાપતિએ ચંદ્રને શાપ આપ્યો કારણ કે ચંદ્ર રોહિણી સાથે વધુ સમય વિતાવતો હતો અને તેની અન્ય ૨૬ પુત્રીઓને અવગણતો હતો. શાપથી બચવા માટે ચંદ્ર ભગવાન શિવ પાસે ગયો. શિવે કહ્યું કે શાપ સંપૂર્ણ રીતે દૂર નહીં થાય, પરંતુ તેનો પ્રભાવ ઓછો કરવામાં આવશે. તેથી ચંદ્ર અમાવસ્યા સુધી ધીમે ધીમે ક્ષીણ થાય છે (મૃત્યુ સમાન) અને પછી ફરીથી વધતા વધતા પૂર્ણિમા સુધી તેજસ્વી બને છે (ફરી જીવન મેળવે છે). સ્કંદ પુરાણમાં વર્ણવાયેલી આ કથા ખરેખર સિનોડિક મહિના (Synodic Month) ને સમજાવે છે — એટલે કે ચંદ્ર ફરીથી એ જ તેજસ્વી સ્થિતિ (જેમ કે પૂર્ણિમા અથવા અમાવસ્યા) સુધી પહોંચે તે સમય, જે આશરે ૩૦ દિવસ જેટલો હોય છે.
હિંદુ ચંદ્ર-સૂર્ય પંચાંગ (Luni-solar calendar) આ જ વ્યાખ્યા અનુસાર મહિના ગણે છે. દરેક મહિનાનું નામ તે નક્ષત્ર સમૂહ પરથી રાખવામાં આવે છે જેમાં પૂર્ણિમા અથવા અમાવસ્યા સમયે સૂર્ય જોવા મળે છે. કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર અને તેલુગુ પ્રદેશોમાં અમંત (Amanta) પંચાંગ પ્રચલિત છે, જેમાં મહિનો અમાવસ્યા થી અમાવસ્યા સુધી ગણાય છે. અહીં ચૈત્ર મહિનાની પહેલી અમાવસ્યા નવા વર્ષની શરૂઆત ગણાય છે — એટલે કે ગુડી પાડવા અને ઉગાડી. ઉત્તર ભારતમાં પૂર્ણિમંત (Purnimanta) પંચાંગ માનવામાં આવે છે, જેમાં મહિનો પૂર્ણિમા થી પૂર્ણિમા સુધી ગણાય છે. ત્યાં ચૈત્ર મહિનાની પ્રથમ પૂર્ણિમા આસપાસ નવા વર્ષની શરૂઆત માનવામાં આવે છે, જે સામાન્ય રીતે હોળી પછીના દિવસે આવે છે.
કેરળ, તમિલનાડુ, પંજાબ અને પૂર્વ ભારતમાં સૌર પંચાંગ (Solar calendar) અનુસરવામાં આવે છે. અહીં વૈશાખ મહિનાના પ્રથમ દિવસે, જ્યારે સૂર્ય મેષ રાશિમાં પ્રવેશે છે (મેષ સંક્રાંતિ) — સામાન્ય રીતે ૧૪ એપ્રિલે — નવા વર્ષની શરૂઆત ઉજવાય છે.
આ કથાને દર્શાવતું ચિત્ર “ચંદ્રશેખર” સ્વરૂપમાં ભગવાન શિવનું છે, જે વિકિમિડિયા (Wikimedia) પરથી લેવામાં આવ્યું છે.

માર્કંડેય પુરાણમાં એક કથા આવે છે કે સપ્તઋષિઓની પત્નીઓએ પોતાના પતિઓને છોડીને આકાશમાં એક અલગ તારામંડળ રચ્યું.
કથાનુસાર, સપ્તઋષિઓએ એક હોમ (યજ્ઞ) કર્યો હતો. તે સમયે અગ્નિ દેવ તેમની સુંદર પત્નીઓથી ખૂબ આકર્ષિત થઈ ગયા. અગ્નિની સાથી સ્વાહાએ અગ્નિને પ્રસન્ન કરવા માટે સપ્તઋષિઓની પત્નીઓનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. ત્યારબાદ લોકોમાં ગેરસમજ ફેલાઈ કે અગ્નિ અને સપ્તઋષિઓની પત્નીઓ વચ્ચે કોઈ ગેરલાયક સંબંધ છે. આ આરોપથી સપ્તઋષિઓની પત્નીઓ લજ્જિત અને દુઃખી થઈ. પરિણામે છ પત્નીઓએ સપ્તઋષિઓને છોડ્યા અને આકાશમાં અલગ થઈને છ બહેનો તરીકે “કૃત્તિકા” તારામંડળ બની ગઈ. ખગોળવિજ્ઞાનમાં આ કૃત્તિકા તારામંડળને “પ્લેઈડીઝ (Pleiades)” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્રાચીન ગ્રીક સંસ્કૃતિમાં પણ “સાત બહેનો” વિશે સમાન પરંતુ અલગ પ્રકારની કથા જોવા મળે છે.
અહીં દર્શાવાયેલ ચિત્ર અગ્નિ અને સ્વાહાનું છે, જે વિકિમિડિયા (Wikimedia) પરથી લેવામાં આવ્યું છે.

સ્વાહા સપ્તઋષિઓની પત્નીઓનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકતી હતી, પરંતુ વશિષ્ઠ ઋષિની પત્ની અરુન્દતીનું સ્વરૂપ તે ધારણ કરી શકી નહીં. અરુન્દતીની પવિત્રતા અને આદર્શતાના કારણે એવું શક્ય નહોતું. તેથી અરુન્દતી પોતાના પતિ વશિષ્ઠ સાથે જ રહી, અને આકાશમાં તેઓ ઉર્સા મેજર (Ursa Major) તારામંડળમાં મિઝાર–અલકોર (Mizar–Alcor) નામના દ્વિતારક (double star) તરીકે દેખાય છે. અરુન્દતીને આજે પણ સદગુણ અને પવિત્રતાનું ઉત્તમ પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
પરંપરાગત હિંદુ લગ્નવિધિમાં, પંડિત નવદંપતિને આકાશમાં અરુન્દતી નક્ષત્ર બતાવે છે. મોટા ભાગના દ્વિતારક પ્રણાલીમાં એક તારો સ્થિર હોય છે અને બીજો તેના આસપાસ ફરતો હોય છે. પરંતુ વશિષ્ઠ અને અરુન્દતી એકબીજાની સાથે સમાન ગતિમાં પરિભ્રમણ કરતા દેખાય છે, જે દાંપત્ય જીવનમાં પતિ અને પત્ની બંનેની સમાન મહત્તા અને સહભાગિતાને દર્શાવે છે. આ રીતે આપણા પૂર્વજોએ એક ખગોળીય ઘટના દ્વારા લગ્નજીવન વિશેનું સુંદર સંદેશ આપ્યો છે.
અહીં દર્શાવેલું ચિત્ર લગ્ન સમયે નવદંપતિને અરુન્દતી તારું બતાવવાની વિધિ દર્શાવે છે.

વિષ્ણુ પુરાણમાં રાજકુમાર ધ્રુવની પ્રસિદ્ધ કથા વર્ણવવામાં આવે છે. ધ્રુવના પિતા રાજા ઉત્તાનપાદ તેમની બીજી પત્ની સુરુચિના પ્રભાવ હેઠળ હતા અને તેથી ધ્રુવની માતા સુનીતિને અવગણતા હતા. એક દિવસ ધ્રુવે પોતાના પિતાની ગોદમાં બેસવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ તેની સાવકી માતા સુરુચિએ તેને દૂર ધકેલી દીધો અને કહ્યું કે તે આ સ્થાનનો અધિકારી નથી. આથી ધ્રુવ ખૂબ દુઃખી થયો. તેની માતા સુનીતિએ તેને ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસના કરવાની સલાહ આપી. ત્યારબાદ ધ્રુવે ઘોર તપસ્યા કરી. જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુ તેના સમક્ષ પ્રગટ થયા અને તેને વર્દાન માગવા કહ્યું, ત્યારે ધ્રુવે કોઈ ભૌતિક ઇચ્છા વ્યક્ત કરી નહીં; તેણે માત્ર ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને કહ્યું કે હવે તે સંતોષમાં છે. ધ્રુવની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન વિષ્ણુએ તેને આકાશમાં અચળ તારાના રૂપમાં સ્થાન આપ્યું અને જણાવ્યું કે અન્ય બધા આકાશીય પિંડો તેની આસપાસ પ્રદક્ષિણા કરશે.
આજના ખગોળવિજ્ઞાનમાં ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલો તેજસ્વી ધ્રુવ તારો (Polaris) આ કથાની યાદ અપાવે છે. લાંબા સમયના ફોટોગ્રાફમાં જોવા મળે છે કે આકાશીય પિંડો પોલારિસની આસપાસ વર્તુળાકાર માર્ગમાં ગતિ કરતા દેખાય છે, જ્યારે ધ્રુવ તારો લગભગ સ્થિર દેખાય છે અને જાણે પરિભ્રમણનું કેન્દ્ર હોય.
અહીં દર્શાવેલું ચિત્ર રાજા રવિ વર્માનું પ્રખ્યાત ચિત્ર છે, જેમાં ધ્રુવ અને ભગવાન વિષ્ણુ દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

પુરાણોમાં જણાવવામાં આવે છે કે વિંધ્ય પર્વતો હિમાલય સાથે ઊંચાઈમાં સ્પર્ધા કરવા લાગ્યા. તેઓ એટલા ઊંચા વધવા લાગ્યા કે જાણે સૂર્યના માર્ગમાં અવરોધ ઉભો થવા લાગ્યો. ત્યારે લોકોોએ વિંધ્યના ગુરુ ઋષિ અગસ્ત્યને પ્રાર્થના કરી. ઋષિ અગસ્ત્યે વિંધ્યને કહ્યું કે તેઓ દક્ષિણ તરફ જઈ રહ્યા છે, અને તેઓ પાછા ન આવે ત્યાં સુધી વિંધ્યે નમ્રતાથી ઝૂકેલા જ રહેવું. ઋષિ અગસ્ત્ય પછી દક્ષિણ તરફ ગયા અને ક્યારેય પાછા આવ્યા નહીં, તેથી વિંધ્ય પર્વતો એ જ સ્થિતિમાં સ્થિર રહી ગયા અને વધુ વધ્યા નહીં.
આ કથાને કેટલાક વિદ્વાનો ઋષિ અગસ્ત્યના દક્ષિણ ભારત તરફના પ્રવાસ સાથે જોડે છે, જ્યાં તેમણે વૈદિક સંસ્કૃતિનો પ્રસાર કર્યો એવો અર્થ કાઢવામાં આવે છે. પરંપરા મુજબ તેમને તમિલ ભાષાના વિકાસમાં પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપનાર માનવામાં આવે છે.
ખગોળવિજ્ઞાનમાં કેનોપસ (Canopus) નામનો તારો ભારતમાં “અગસ્ત્ય તારો” તરીકે ઓળખાય છે. આકાશમાં તેજસ્વી તારાઓમાં તે બીજો સૌથી તેજસ્વી તારો છે. પ્રેસેશન (precession) નામની ખગોળીય ઘટનાના કારણે પ્રાચીન સમયમાં આ તારો ભારતના ઉત્તર ભાગમાં દેખાતો નહોતો. ગણતરી મુજબ તે લગભગ ઈ.સ.પૂ. 3000 આસપાસ ઉત્તર ભારતમાં દેખાવા લાગ્યો.
સંદર્ભ: K. D. Abhyankar, “Folklore & Astronomy: Agastya, A Sage and A Star”
અહીં દર્શાવેલું ચિત્ર ઋષિ અગસ્ત્યનું છે, જે વિકિમિડિયા (Wikimedia) પરથી લેવામાં આવ્યું છે.

સમુદ્ર મન્થનની કથામાં કહેવામાં આવે છે કે રાહુએ દેવતાનું રૂપ ધારણ કરીને અમૃત પી લીધું. પરંતુ સૂર્ય અને ચંદ્રે તેને ઓળખી લીધા અને ભગવાન વિષ્ણુને સૂચના આપી. ક્રોધિત વિષ્ણુએ પોતાના સુદર્શન ચક્રથી રાહુનું માથું કાપી નાખ્યું. પરંતુ રાહુએ પહેલેથી અમૃત પી લીધું હોવાથી તેનું માથું અમર રહી ગયું, જે રાહુ તરીકે ઓળખાયું, અને શરીરનો ભાગ કેતુ તરીકે ઓળખાયો. કથાનુસાર, સૂર્ય અને ચંદ્રે તેની ફરિયાદ કરી હોવાથી રાહુ અને કેતુ સમયાંતરે સૂર્ય અને ચંદ્રને ગળી લેવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જેના કારણે સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રગ્રહણ થાય છે. નવગ્રહમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને સૌરમંડળના પાંચ ગ્રહો — બુધ, શુક્ર, મંગળ, ગુરુ અને શનિનો સમાવેશ થાય છે (પૃથ્વીનો સમાવેશ કરવામાં આવતો નથી). પ્રાચીન વૈદિક જ્યોતિષમાં મુખ્ય ધ્યાન તારાઓ અને નક્ષત્રો પર હતું.
રાહુ અને કેતુ ભારતની ખગોળ પરંપરામાં વિશિષ્ટ માનવામાં આવે છે. તેમને “છાયા ગ્રહ” (ચાયાગ્રહ અથવા તમોગ્રહ) કહેવામાં આવે છે. રાહુને ગ્રહણનું કારણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે સૂર્ય અથવા ચંદ્રને ગળી જાય છે એવી કલ્પના કરવામાં આવી છે. કેતુનો ઉલ્લેખ પ્રાચીન ગ્રંથોમાં ઘણીવાર ધૂમકેતુ (Comets) અથવા તેજસ્વી આકાશીય ઝબકારાઓ માટે થાય છે, જેને ક્યારેક અશુભ સંકેત તરીકે માનવામાં આવતું.
ભારતમાં ૫મી સદી CEથી હિંદુ મંદિરોમાં નવગ્રહોને દેવ સ્વરૂપમાં કોતરવામાં આવ્યાં છે, અને માન્યતા મુજબ તેઓ માનવજીવન પર સીધો પ્રભાવ પાડે છે.
સંદર્ભ: https://www.britannica.com/topic/navagraha
ચિત્ર: Bhagavatam Katha માં દર્શાવાયેલ દૃશ્ય.

શનિ ગ્રહને સૂર્યની આસપાસ એક પરિક્રમા પૂર્ણ કરવા માટે લગભગ ૩૦ વર્ષ લાગે છે, એટલે તેને ધીમે ગતિ કરતો ગ્રહ માનવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાં ‘શનૈશ્વર’ અથવા ‘શનૈશ્ચર’ નો અર્થ થાય છે – ધીમે ધીમે ગતિ કરનાર. શનિ ધીમો છે, પરંતુ અત્યંત નિશ્ચિત અને ન્યાયી માનવામાં આવે છે. તેને ફક્ત ચડાવા-ઉતાર કે ભેટોથી ખુશ કરી શકાતો નથી; તે વ્યક્તિના કર્મ પ્રમાણે જ ફળ આપે છે.
પુરાણોમાં કહેવામાં આવે છે કે શનિ સૂર્ય દેવ અને તેમની બીજી પત્ની છાયાના પુત્ર છે. તેમના અર્ધભાઈઓમાં યમ, યમી અને અશ્વિનીકુમારનો સમાવેશ થાય છે. કહેવાય છે કે શનિના પરિવાર સાથેના સંબંધો સહજ નહોતા. એક વખત થયેલી લડાઈમાં તેમની પગને ઈજા થઈ, તેથી તેઓ લંગડાતા ચાલે છે અને આ કારણસર તેમની ગતિ ધીમી હોવાનું કહેવાય છે. પછી શનિએ ભગવાન શિવની કઠોર ઉપાસના કરી. શિવે તેમને વર્દાન આપ્યું કે તેઓ નવગ્રહોમાં સૌથી શક્તિશાળી ગણાશે. બાળપણમાં તેમના દેખાવને કારણે લોકોના ટાંકાઓ સહન કરવાના અનુભવને કારણે શનિએ નક્કી કર્યું કે તેઓ બહારના દેખાવને નહીં પરંતુ માત્ર કર્મને આધારે જ લોકોનું મૂલ્યાંકન કરશે. જ્યોતિષમાં શનિની સાડેસાતી દરેક વ્યક્તિના જીવનમાં આવતી આશરે ૭.૫ વર્ષની અવધિ માનવામાં આવે છે. આ સમય જીવનમાં પડકારો લાવે છે, પરંતુ સાથે સાથે તેને કર્મોની શુદ્ધિ અને આત્મમંથનનો સમય પણ માનવામાં આવે છે.
Source: https://www.rudraastro.com/blogs/astrology/the-story-of-the-nine-planets-or-the-navgrahas
આ ચિત્ર મહારાષ્ટ્રના શની શિંગણાપુરમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે સ્થાપિત શનિ ભગવાનની પ્રતિમાનું છે.

ગુરુ (જ્યુપિટર) ગ્રહને સૂર્યની આસપાસ એક પરિક્રમા પૂર્ણ કરવા માટે લગભગ ૧૨ વર્ષ લાગે છે. તેથી કુંભ મેળો પણ લગભગ ૧૨ વર્ષના ચક્રમાં ઉજવવામાં આવે છે. આ મેળો ભારતના ચાર પવિત્ર સ્થળોએ — હરિદ્વાર, ઉજ્જૈન, નાશિક અને પ્રયાગરાજ — ક્રમશઃ ઉજવાય છે. દરેક કુંભ મેળો સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગુરુની ખાસ ખગોળીય સ્થિતિઓ સાથે જોડાયેલો હોય છે.
ભારતીય પરંપરામાં ગુરુ ગ્રહને બૃહસ્પતિ પણ કહેવામાં આવે છે, જે દેવતાઓના ગુરુ અથવા શિક્ષક માનવામાં આવે છે. તેથી તેને જ્ઞાન અને ગાંભીર્ય સાથે જોડવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાં “ગુરુ” શબ્દનો અર્થ ભારે અથવા વજનદાર એવો પણ થાય છે. “ગુરુત્વાકર્ષણ” શબ્દમાં પણ એ જ મૂળ છે — ગુરુત્વ એટલે ભાર અથવા આકર્ષણ શક્તિ. તે જ રીતે સંસ્કૃતનું મૂળ “બૃહ” (Brh) અર્થાત્ મોટું અથવા વિશાળ. તેથી જ જ્યોતિષમાં ગુરુને વિશાળ હૃદયવાળો, ઉદાર અને કલ્યાણકારી ગ્રહ તરીકે માનવામાં આવે છે.
Source: https://www.britannica.com/topic/Kumbh-Mela

શુક્ર ગ્રહ (Venus) સૂર્યાસ્ત પહેલા અથવા સૂર્યોદય પહેલાં આકાશમાં અત્યંત તેજસ્વી દેખાય છે. તેથી તેને ઘણીવાર સાંજનો તારો (Evening Star) અથવા સવારનો તારો (Morning Star) કહેવામાં આવે છે. આ ગ્રહનો સંબંધ સૌંદર્ય સાથે જોડવામાં આવે છે. રોમનોમાં તેને વિનસ કહેવામાં આવતો, જે પ્રેમ અને સૌંદર્યની દેવી માનવામાં આવતી હતી. તેના તેજને કારણે પ્રાચીન સમયમાં મુસાફરો માટે આકાશમાં માર્ગદર્શન આપતો તારો પણ ગણાતો હતો.
પુરાણોમાં શુક્રાચાર્યને મહાન જ્ઞાન અને વિદ્વત્તાના આચાર્ય માનવામાં આવે છે. તેઓ મૃત-સંજીવની વિદ્યા (મૃતને જીવંત કરવાની વિદ્યા) અને નીતિસાર (રાજનીતિ અને રાજ્યકાર્યનું જ્ઞાન)માં પારંગત હતા. તેમના વિશાળ જ્ઞાન હોવા છતાં તેમણે પરંપરાગત માર્ગ છોડીને અસુરોનો પક્ષ લીધો. વામન અવતારની કથામાં શુક્રાચાર્યએ ઓળખી લીધું હતું કે ભગવાન વિષ્ણુ વામન રૂપે આવ્યા છે, અને તેમણે રાજા બલિને આ વિશે ચેતવણી પણ આપી હતી.
શુક્રાચાર્ય અસુરોને હંમેશા સાચો માર્ગ બતાવવામાં સંકોચતા નહોતા અને પોતાના વિરોધીઓ સાથે પણ ન્યાયપૂર્ણ વ્યવહાર કરતા હતા. પુરાણોમાં બૃહસ્પતિ (ગુરુ ગ્રહ) — જે દેવોના ગુરુ છે — અને શુક્રાચાર્ય વચ્ચેના ઘણા વાદવિવાદ અને પ્રતિસ્પર્ધાની વાર્તાઓ પણ વર્ણવવામાં આવી છે. જ્યોતિષ પ્રમાણે શુક્ર ગ્રહ જીવનમાં સારા સંબંધો, સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
સ્ત્રોત: Exotic India Art
ચિત્ર સ્રોત: Odisha State Museum

ભગવદ ગીતા અધ્યાય ૧૦, શ્લોક ૩૫માં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: “માસાનાં માર્ગશીર્ષોઽહમ્ ઋતૂનામ્ કુસુમાકરઃ”

અર્થાત્ — મહિનાઓમાં હું માર્ગશીર્ષ છું અને ઋતુઓમાં હું વસંત ઋતુ છું, જે ફૂલોને ખીલવે છે.

માર્ગશીર્ષ મહિનો તામિલમાં માર્ગઝી (Margazhi) તરીકે ઓળખાય છે, જ્યારે અન્ય ભાષાઓમાં તેને અગ્રહાયણ, અઘન વગેરે નામોથી ઓળખવામાં આવે છે. આ મહિનો સામાન્ય રીતે નવેમ્બર અંતથી જાન્યુઆરીના મધ્ય સુધી આવે છે. પરંપરાગત પંચાંગ મુજબ તે નવમો મહિનો ગણાય છે. આ મહિનો શુભ માનવામાં આવે છે. કેટલાક લોકો માને છે કે તે મુખ્ય પાક કાપણીનો સમય હોવાથી શુભ છે, જ્યારે કેટલાક માન્યતા પ્રમાણે ભગવદ ગીતા ઉપદેશ આ મહિનામાં આપવામાં આવ્યો હતો. કેટલાક વિદ્વાનો એવું પણ કહે છે કે જ્યારે શ્રીકૃષ્ણએ ગીતા સંભળાવી હતી ત્યારે આ સમય વસંત ઋતુ સાથે જોડાયેલો હતો, શિયાળું નહીં. કારણ કે શ્લોકમાં માર્ગશીર્ષ અને વસંત બંનેનો એકસાથે ઉલ્લેખ થાય છે. ચંદ્ર-સૂર્ય આધારિત પંચાંગ (Luni-solar calendar) પૃથ્વીની **પ્રેસેશન (અક્ષીય ડગમગાટ)**ના કારણે ધીમે ધીમે ખસી ગયો છે. તેથી જે સમય ત્યારે વસંત હતો, તે આજકાલ શિયાળામાં આવે છે.

સ્ત્રોત: https://www.holy-bhagavad-gita.org/chapter/10/verse/35/

આ ચિત્ર તિરુપતિની ગલીઓમાં માર્ગઝી મહિનામાં ભગવાન કૃષ્ણને સમર્પિત પવિત્ર તિરુપ્પાવૈ પાઠના ગાનનું દૃશ્ય દર્શાવે છે.