పురాణాల ప్రకారం, చంద్రుడు ప్రజాపతి దక్షుడి 27 కుమార్తెలను (నక్షత్రాలను) పెళ్లి చేసుకున్నాడు. చంద్రుడు ప్రతి రాత్రి ఒక నక్షత్రం దగ్గరకు వెళ్తాడు అని కథ చెబుతుంది.

ఈ కథలో రెండు ఖగోళ విషయాలు ఉన్నాయి:

రాత్రి ఆకాశాన్ని 27 నక్షత్రాలుగా విభజించారు. ప్రతి నక్షత్రానికి ఆ భాగంలో కనిపించే ప్రధాన నక్షత్రం పేరు ఉంటుంది. చంద్రుడు ప్రతి 24 గంటల్లో సుమారు 13.3 డిగ్రీలు ఆకాశంలో ముందుకు కదులుతాడు.

ఇందువల్ల చంద్రుడు మళ్లీ అదే నక్షత్రం దగ్గరకు రావడానికి సుమారు 27 రోజులు పడుతుంది. దీనిని సిడీరియల్ నెల అంటారు. నక్షత్రాల పేర్లు వేదాంగ జ్యోతిషం మరియు సూర్య సిద్ధాంతం లాంటి చాలా పాత గ్రంథాల్లో కూడా ఉన్నాయి .

ఇది చైనాలో ఉన్న 28 లూనర్ మాన్షన్స్ అనే భావనతో కొంత పోలి ఉంటుంది. కానీ గ్రీకు మరియు మెసపొటేమియా సంస్కృతుల్లో దీనికి సమానమైన భావన లేదు.

ఈ చిత్రం వికీమీడియా నుండి తీసుకున్న 27 నక్షత్రాల చిత్రం.

రోహిణి నక్షత్రం, చంద్రుడు ఆకాశంలో వెళ్లే మార్గానికి చాలా దగ్గరగా (సుమారు 5 డిగ్రీల లోపల) ఉంటుంది. అందుకే చంద్రుడు ఇతర నక్షత్రాల కంటే రోహిణి దగ్గరకు ఎక్కువసార్లు వస్తాడు.

పురాణాల్లో దీనిని ఇలా కథగా చెప్పారు – చంద్రుడు రోహిణిని ఎక్కువగా ప్రేమించాడు, అందువల్ల ఇతర భార్యలను తక్కువగా చూసుకున్నాడు.

దాంతో అతని ఇతర భార్యలు తండ్రి దక్షుడికి ఫిర్యాదు చేశారు. అప్పుడు దక్షుడు చంద్రుడిని శపించాడు అని కథ చెబుతుంది.

ఈ కథ ద్వారా ప్రాచీన భారతీయులు గమనించిన ఖగోళ విషయాన్ని వివరించారు.

ఈ చిత్రం చంద్రుడు మరియు రోహిణి శిల్పం – వికీమీడియా నుండి.

చంద్రుడు రోహిణితో ఎక్కువ సమయం గడిపి, తన ఇతర 26 కుమార్తెలను పట్టించుకోలేదని దక్షుడు కోపంతో చంద్రుడిని చనిపోవాలని శపించాడు.

అప్పుడు చంద్రుడు శివుడి వద్దకు సహాయం కోసం వెళ్లాడు. శివుడు ఆ శాపాన్ని పూర్తిగా తొలగించలేదు, కానీ దాని ప్రభావాన్ని తగ్గించాడు.

దాంతో చంద్రుడు అమావాస్యకు తగ్గిపోతాడు (మరణం లాగా), తర్వాత మళ్లీ పౌర్ణమికి పెరుగుతాడు (మళ్లీ జీవం పొందినట్లు).

ఈ కథ స్కంద పురాణంలో ఉంది. ఇది చంద్రుడు సుమారు 30 రోజుల్లో మళ్లీ అదే స్థితికి వచ్చే చక్రం గురించి చెబుతుంది.

హిందూ చంద్ర–సౌర కాలెండర్లు ఈ విధానాన్ని అనుసరిస్తాయి. ప్రతి నెల పేరు పౌర్ణమి సమయంలో సూర్యుడు ఉన్న నక్షత్రం ఆధారంగా ఉంటుంది.

కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, తెలుగు రాష్ట్రాలు – అమాంత కాలెండర్ (అమావాస్య నుండి అమావాస్య వరకు). చైత్ర మాసం మొదటి అమావాస్య రోజు ఉగాది / గుడి పాడ్వాగా కొత్త సంవత్సరం జరుపుకుంటారు.

ఉత్తర భారత రాష్ట్రాలు – పౌర్ణిమాంత కాలెండర్ (పౌర్ణమి నుండి పౌర్ణమి వరకు). అక్కడ చైత్ర మాసం మొదటి పౌర్ణమి రోజు (హోళీ తర్వాత రోజు) కొత్త సంవత్సరం.

కేరళ, తమిళనాడు, పంజాబ్ మరియు తూర్పు భారత రాష్ట్రాలు – సౌర కాలెండర్ అనుసరిస్తాయి.
వైశాఖ మాసం మొదటి రోజు కొత్త సంవత్సరం. ఇది సాధారణంగా ఏప్రిల్ 14న మేష సంక్రాంతి సమయంలో వస్తుంది, అంటే సూర్యుడు మేష రాశిలోకి ప్రవేశించే రోజు.

ఈ కథను చూపించే చిత్రం చంద్రశేఖర రూపంలో ఉన్న శివుడు.

మార్కండేయ పురాణంలో ఒక కథ ఉంది. అందులో సప్తర్షుల భార్యలు వారిని విడిచి వెళ్లి ఒక నక్షత్ర సమూహంగా మారారు అని చెబుతుంది.

సప్తర్షులు ఒకసారి హోమం చేశారు. ఆ సమయంలో అగ్ని దేవుడు వారి అందమైన భార్యలను చూసి ఆకర్షితుడయ్యాడు.

అగ్ని సహచరి స్వాహా, అగ్నిని ఆకట్టుకోవడానికి ఆ భార్యల రూపంలో వచ్చి అతనితో మాట్లాడింది.

దాంతో ప్రజలు అగ్ని మరియు సప్తర్షుల భార్యల మధ్య సంబంధం ఉందని తప్పుగా అనుకున్నారు. ఈ ఆరోపణల వల్ల ఆ భార్యలు సిగ్గుపడి బాధపడ్డారు.

అందువల్ల ఆరు భార్యలు సప్తర్షులను విడిచి వెళ్లి, ఆకాశంలో ఆరు సోదరీమణులుగా ఉన్న కృత్తిక నక్షత్ర సమూహంగా (ప్లియేడ్స్) మారారు.

గ్రీకు సంస్కృతిలో కూడా “ఏడు సోదరీమణులు” గురించి ఒక కథ ఉంది, కానీ అది కొంచెం భిన్నంగా ఉంటుంది.

ఈ చిత్రం అగ్ని దేవుడు మరియు స్వాహా – వికీమీడియా నుండి.

స్వాహా దేవి, వశిష్ఠ మహర్షి భార్య అరుంధతి రూపాన్ని తీసుకోలేకపోయింది. ఎందుకంటే అరుంధతి చాలా పవిత్రమైనది.

అందువల్ల అరుంధతి తన భర్త వశిష్ఠతోనే ఉండిపోయింది. ఆకాశంలో వారు ఉర్సా మేజర్ నక్షత్ర సమూహంలో మిజార్–అల్కోర్ అనే జంట నక్షత్రాలుగా కనిపిస్తారు.

అరుంధతి సద్గుణాల ప్రతీకగా భావించబడుతుంది.

సాంప్రదాయ హిందూ వివాహాల్లో, పండితుడు కొత్తగా పెళ్లైన దంపతులకు ఆకాశంలో అరుంధతి నక్షత్రాన్ని చూపిస్తాడు.

చాలా జంట నక్షత్రాల్లో ఒక నక్షత్రం స్థిరంగా ఉండి, మరొకటి దాని చుట్టూ తిరుగుతుంది. కానీ వశిష్ఠ మరియు అరుంధతి ఇద్దరూ సమంగా కలిసి తిరుగుతారు. ఇది భార్యాభర్తల సమానత్వాన్ని మరియు పరస్పర గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది.

మన పూర్వీకులు ఈ ఖగోళ సంఘటనను ఉపయోగించి వివాహ జీవితానికి ఒక మంచి పాఠాన్ని చెప్పారు.

ఈ చిత్రం పెళ్లైన దంపతులకు అరుంధతి నక్షత్రాన్ని చూపిస్తున్న దృశ్యం.

విష్ణు పురాణంలో ధృవుడి కథ ఉంది.

ధృవుడు ఒక రాజకుమారుడు. అతని తండ్రి సురుచి ప్రభావంతో, ధృవుడి తల్లి సునీతిని పట్టించుకోలేదు.

ఒక రోజు ధృవుడు తన తండ్రి మోకాలిపై కూర్చోవాలని ప్రయత్నించాడు. కానీ అతని సవతి తల్లి సురుచి, అతన్ని పక్కకు తోసి “నీకు ఆ స్థానం లేదు” అని చెప్పింది. దీంతో ధృవుడు చాలా బాధపడ్డాడు.

అప్పుడు అతని తల్లి విష్ణువును ప్రార్థించమని చెప్పింది. ధృవుడు విష్ణువును ప్రార్థిస్తూ తపస్సు చేశాడు.

విష్ణువు ప్రత్యక్షమై వరం అడగమని చెప్పినప్పుడు, ధృవుడు ఏమీ కోరకుండా భగవంతుని స్తుతించాడు. అతను తాను సంతృప్తిగా ఉన్నానని చెప్పాడు.

అప్పుడు విష్ణువు ధృవుడిని ఆకాశంలో స్థిరంగా ఉండే నక్షత్రంగా మార్చాడు. మిగతా గ్రహాలు, నక్షత్రాలు ధృవుని చుట్టూ తిరుగుతాయి అని చెప్పాడు.

ఇప్పుడు ఉత్తర దిక్కులో కనిపించే పోలారిస్ అనే ధృవ నక్షత్రాన్ని ధృవుడిగా పిలుస్తారు. ఫోటోగ్రఫీలో కూడా ఇతర నక్షత్రాలు పోలారిస్ చుట్టూ వలయాల్లా తిరుగుతున్నట్లు కనిపిస్తాయి, కానీ ధృవ నక్షత్రం దాదాపు స్థిరంగా ఉంటుంది.

ఈ చిత్రం రాజా రవి వర్మ గారి ధృవుడు మరియు విష్ణువు చిత్రపటం.

పురాణాల్లో ఒక కథ ఉంది. వింధ్య పర్వతాలు హిమాలయాలతో పోటీగా ఎత్తుగా పెరగాలని ప్రయత్నించాయి. అవి అంతగా పెరిగి సూర్యుడి మార్గాన్నే అడ్డుకోవడం ప్రారంభించాయి.

అప్పుడు ప్రజలు వింధ్యాల గురువు అయిన అగస్త్య మహర్షిని ప్రార్థించారు.

అగస్త్యుడు వింధ్యాల దగ్గరకు వెళ్లి, “నేను దక్షిణ దిశకు వెళ్తున్నాను. నేను తిరిగి వచ్చే వరకు నువ్వు వంగి ఉండాలి” అని చెప్పాడు. అగస్త్యుడు తిరిగి రాలేదు. అందువల్ల వింధ్య పర్వతాలు అలాగే వంగి ఉండిపోయాయి, మళ్లీ పెరగలేదు అని కథ చెబుతుంది.

కొంతమంది ఈ కథను అగస్త్య మహర్షి దక్షిణ భారతానికి వెళ్లి వేద సంస్కృతిని వ్యాప్తి చేసినట్లు అర్థం చేసుకుంటారు. ఆయనకు తమిళ భాష ఏర్పడటంలో కూడా పాత్ర ఉంది అని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

ఆకాశంలో ఉన్న రెండవ అత్యంత ప్రకాశమైన నక్షత్రం “కానోపస్” ను భారతదేశంలో అగస్త్య నక్షత్రం అంటారు.

ప్రెసెషన్ అనే ఖగోళ కారణం వల్ల, ఈ నక్షత్రం చాలా పాత కాలంలో భారతదేశంలో కనిపించేది కాదు. లెక్కల ప్రకారం ఇది క్రీపూ 3000 ప్రాంతంలో ఉత్తర భారతంలో కనిపించడం ప్రారంభించింది.

మూలం: KD అభ్యంకర్ – “Folklore & Astronomy: Agastya, A Sage and A Star”

ఈ చిత్రం అగస్త్య మహర్షి — వికీమీడియా.

స్వరభాను అనే అసురుడు ఋగ్వేదంలోని ప్రాచీన సూక్తుల్లో ప్రస్తావించబడ్డాడు. గ్రహణాలకు అతడే కారణమని అక్కడ పేర్కొంటారు. పురాణాల్లో ప్రసిద్ధమైన కథ ప్రకారం, సముద్ర మథనం సమయంలో స్వర్భాను దేవతలా వేషం వేసుకుని అమృతాన్ని సేవిస్తాడు. సూర్యుడు, చంద్రుడు అతన్ని గుర్తించి విష్ణువుకు తెలియజేస్తారు. అప్పుడు విష్ణువు అతని తలను వేరుచేస్తాడు. అయితే, అప్పటికే అమృతాన్ని సేవించినందున, అతని తల రాహువుగా, శరీరం కేతువుగా మారి రెండూ అమరత్వాన్ని పొందాయి.

ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి రాహు, కేతువులు కాలానుగుణంగా సూర్యుడు, చంద్రుడిని మింగడానికి ప్రయత్నిస్తారని, అందువల్ల సూర్యగ్రహణం, చంద్రగ్రహణం సంభవిస్తాయని నమ్మకం.

ప్రాచీన భారత ఖగోళ శాస్త్రం ప్రధానంగా రాత్రి ఆకాశం, నక్షత్రాలపై దృష్టి పెట్టింది. నవగ్రహాలు అనేవి తరువాత కాలంలో ఏర్పడిన భావన. అందులో సూర్యుడు, చంద్రుడు, అలాగే భూమిని మినహాయించి బుధుడు నుంచి శనివరకు ఉన్న ఐదు గ్రహాలు ఉంటాయి. ఈ సమూహాన్ని పూర్తి చేయడానికి రాహు, కేతువులను “చాయాగ్రహాలు” లేదా “తమోగ్రహాలు”గా చేర్చారు. ఖగోళ పరంగా, ఇవి సూర్యుడు, చంద్రుడు సంచరించే మార్గాలు కలిసే రెండు బిందువులను సూచిస్తాయి; ఇవి ఒకదానికి మరొకటి 180 డిగ్రీల దూరంలో ఉంటాయి. కనిపించని గ్రహాలు గ్రహణాలకు కారణమవుతాయని చెప్పే భావన భారతదేశానికి ప్రత్యేకమైనది.

ప్రారంభ భారతీయ గ్రంథాల్లో “కేతు” అనే పదం ధూమకేతువులు (కామెట్లు) లేదా ఉల్కలు వంటి ప్రకాశించే ఆకాశ ఘటనలను కూడా సూచిస్తుంది, వీటిని అపశకునాలుగా భావించేవారు.

నవగ్రహాలు మనుషుల జీవితాలపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపుతాయని నమ్మకం ఉంది. క్రీస్తు శకం 5వ శతాబ్దం నుంచే దేవాలయాలలో వీటిని మానవ రూపంలో ఆరాధించడం ప్రారంభమైంది.

మూలం: https://www.britannica.com/topic/navagraha
చిత్రం: భాగవతం కథ లోనిది

శని గ్రహం సూర్యుడి చుట్టూ ఒకసారి తిరగడానికి సుమారు 30 సంవత్సరాలు పడుతుంది. అందుకే దీనిని నెమ్మదిగా కదిలే గ్రహం అంటారు. సంస్కృతంలో “శనైశ్చర” అంటే నెమ్మదిగా కదిలేది అనే అర్థం.

శని నెమ్మదిగా కదిలినా, న్యాయంగా ఫలితాలు ఇస్తాడు అని నమ్మకం. పూజలు లేదా కానుకలతో అతన్ని మోసం చేయలేరు. మన కర్మల ఆధారంగా మాత్రమే ఫలితాలు ఇస్తాడు.

పురాణాల ప్రకారం శని, సూర్యుడు మరియు ఆయన రెండో భార్య ఛాయా కుమారుడు. శనికి సవతి సోదరులు యముడు, యమీ మరియు అశ్వినీ దేవతలు.

శనికి తన కుటుంబంతో సంబంధాలు అంతగా మంచిగా ఉండేవి కావు. ఒకసారి జరిగిన గొడవలో అతని కాలుకు గాయం అయింది, అందువల్ల అతను నెమ్మదిగా నడిచేవాడు అని కథ చెబుతుంది.

తర్వాత శని శివుడిని ప్రార్థించి వరం పొందాడు. ఆ వరం వల్ల నవగ్రహాల్లో శని అత్యంత శక్తివంతుడిగా మారాడు.

చిన్నప్పుడు తన రూపం గురించి చాలా మంది ఎగతాళి చేసినందువల్ల, శని బయట కనిపించే దానిని కాకుండా మనుషుల కర్మల ఆధారంగా మాత్రమే తీర్పు ఇస్తాడు అని నమ్మకం.

“ఎలి నాటి శని” అనే కాలం 7½ సంవత్సరాలు ఉంటుంది. ఈ సమయంలో మన జీవితంలో కొన్ని సవాళ్లు వస్తాయి, కానీ అదే సమయంలో అది కర్మ శుద్ధి కాలం అని కూడా భావిస్తారు.

మూలం: https://www.rudraastro.com/blogs/astrology/the-story-of-the-nine-planets-or-the-navgrahas

ఈ చిత్రం మహారాష్ట్రలోని శని శింగ్నాపూర్‌లో ఉన్న శని భగవాన్ విగ్రహం.

గురు గ్రహం (బృహస్పతి) సూర్యుడి చుట్టూ ఒకసారి తిరగడానికి సుమారు 12 సంవత్సరాలు పడుతుంది.

కుంభమేళా ప్రతి 12 సంవత్సరాల చక్రంలో నాలుగు పవిత్ర ప్రదేశాల్లో జరుగుతుంది – హరిద్వార్, ఉజ్జయిని, నాశిక్, ప్రయాగరాజ్.

ప్రతి కుంభమేళా సమయంలో సూర్యుడు, చంద్రుడు మరియు గురు గ్రహం ప్రత్యేకమైన స్థితిలో ఉంటాయి.

గురు గ్రహాన్ని గురు లేదా బృహస్పతి అంటారు. ఆయనను దేవతల గురువుగా భావిస్తారు. అందువల్ల ఆయనను జ్ఞానం మరియు గంభీరతకు ప్రతీకగా చూస్తారు.

గురు అనే పదానికి భారం లేదా గొప్పదనం అనే అర్థం కూడా ఉంది. అందుకే గురుత్వాకర్షణ అనే పదంలో కూడా “గురు” అనే మూలం ఉంటుంది.

“బృహ్” అనే సంస్కృత మూల పదానికి పెద్దది అనే అర్థం ఉంది. అందువల్ల జ్యోతిష్యంలో గురు దయగల మరియు శుభ ఫలితాలు ఇచ్చే గ్రహంగా భావిస్తారు.

మూలం: https://www.britannica.com/topic/Kumbh-Mela

శుక్ర గ్రహం (Venus) సూర్యాస్తమయం ముందు లేదా సూర్యోదయం ముందు చాలా ప్రకాశంగా కనిపిస్తుంది. అందుకే దీనిని సాయంత్ర నక్షత్రం (Evening Star) లేదా ఉదయ నక్షత్రం (Morning Star) అని కూడా అంటారు. ఇది అందం మరియు ఆకర్షణతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. రోమన్లు దీనిని ప్రేమ మరియు అందం దేవత అయిన వీనస్ అని పిలిచారు. దీనికి ఎక్కువ ప్రకాశం ఉండడం వల్ల ప్రయాణికులకు దారి చూపే నక్షత్రంగా కూడా ఉపయోగపడేది.

శుక్రాచార్యుడు గొప్ప జ్ఞానవంతుడు. ఆయన మృతసంజీవని విద్య (చనిపోయినవారిని తిరిగి జీవింపజేసే విద్య)లో నిపుణుడు. అలాగే నీతిసారంలో (రాజ్య పరిపాలన జ్ఞానం) కూడా గొప్ప గురువు.

తనకు గొప్ప విద్య ఉన్నప్పటికీ, శుక్రాచార్యుడు అసురుల పక్షంలో నిలబడ్డాడు. వామన అవతార కథలో, విష్ణువు వామన రూపంలో వస్తున్నాడని రాజు బలికి ముందే హెచ్చరించాడు.

శుక్రాచార్యుడు ఎప్పుడూ అసురులకు సరైన మార్గం చూపడానికి వెనుకాడలేదు. ఆయన తన ప్రత్యర్థులను కూడా న్యాయంగా మరియు గౌరవంగా చూసేవాడు.

పురాణాల్లో దేవతల గురువు బృహస్పతి (గురు)తో మరియు అతని శిష్యులతో శుక్రాచార్యుడి వాదనలు, పోటీలు గురించి కూడా కథలు ఉన్నాయి.

జ్యోతిష్య ప్రకారం శుక్ర గ్రహం జీవితంలో మంచి సంబంధాలు, అందం మరియు సంపదను తీసుకువస్తుందని నమ్మకం.

మూలం: Exotic India Art
చిత్రం: ఒడిశా స్టేట్ మ్యూజియం.

భగవద్గీతలో 10వ అధ్యాయం, 35వ శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుడు ఇలా చెప్పాడు:

“మాసానాం మార్గశీర్షో అహం, ఋతూనాం కుసుమాకరః”

అంటే – మాసాలలో నేను మార్గశీర్ష మాసం, ఋతువుల్లో నేను పుష్పాలు పూయించే వసంత ఋతువు.

మార్గశీర్ష మాసంను తమిళంలో మార్గళి, (ధనుర్మాసం) మరి కొన్ని భాషల్లో అగ్రహాయణం లేదా అఘన్ అని అంటారు. ఈ మాసం సాధారణంగా నవంబర్ చివరి నుండి జనవరి మధ్య వరకు వస్తుంది. ఇది సంప్రదాయ కాలెండర్లలో తొమ్మిదవ నెల.

ఈ మాసం పంటల కోత సమయం కావడం వల్ల శుభంగా భావిస్తారు. కొందరు భగవద్గీత ఉపదేశం ఈ మాసంలో జరిగింది కాబట్టి కూడా ఇది ముఖ్యమని చెబుతారు.

మరికొందరు ఒక ఆసక్తికరమైన విషయం చెబుతారు. కృష్ణుడు గీతలో మార్గశీర్ష మాసం మరియు వసంత ఋతువును ఒకే వాక్యంలో చెప్పాడు. అంటే అప్పట్లో ఈ కాలం వసంత ఋతువుతో సంబంధం ఉండి ఉండవచ్చు.

కానీ భూమి అక్షం నెమ్మదిగా మారే ప్రెసెషన్ అనే ఖగోళ కారణం వల్ల, అప్పట్లో వసంతంగా ఉన్న కాలం ఇప్పుడు చలికాలంగా మారింది.

మూలం: https://www.holy-bhagavad-gita.org/chapter/10/verse/35/

ఈ చిత్రం తిరుపతిలో ధనుర్మాసంలో వీధుల్లో తిరుప్పావై పఠనం జరుగుతున్న దృశ్యం.