चंद्राचें लग्न प्रजापती दक्षाच्या २७ धुवांकडेन (नक्षत्र) जालें. चंद्र दर राती वळेरेन एका नक्षत्राक भेट दितालो.
ही कथा दोन खगोलशास्त्रीय तथ्यांक दर्शयता. रातच्या आकाशाक २७ नक्षत्रांनी विभागलां, तांकां त्या विभागांतल्या मुखेल ताऱ्याच्या नांवान वळखतात. चंद्र दर २४ तासांच्या काळांत आकाशाचें १३.३ अंश प्रवास करता. दुसरें, चंद्राक त्याच नक्षत्रांत परत येवपाक लागपी दिसांनी सुमार २७ दीस मेजतात, तो सिडेरियल (नखेत्राचेर आदारिल्लो) म्हयनो दाखयता.
नक्षत्रांचे नांवां काही अतिप्राचीन खगोलशास्त्रीय ग्रंथांंत – वेदांग ज्योतिष आणि सूर्यसिद्धांतांंत – एकसारकी आसा. हि कल्पना प्राचीन आसा आनी चीनाचें २८ चंद्र हवेलींच्या संकल्पनें सारकी आसा. ग्रीक & मेसोपोटेमिया लोकांक प्रत्यक्ष समतुल्य नाशिल्लो.
हें चित्र २७ नक्षत्रांची विकिमीडिया चित्र.

रोहिणी नखेत्र चंद्राच्या लंबवर्तुळाकार मार्गाच्या (पृथ्वीवरून पळयल्यार चंद्र जितलो दिसता तितलो) ५ अंशांच्या भितर आसा. ताका लागून चंद्र हेर खंयच्याय नखेत्रा परस चड करून रोहिणी मुखार येता. ही गोष्ट पुराणांनी चंद्राचें रोहिणीचेर आशिल्लें चड मोग आनी ताच्या हेर बायलां खातीर उणें मोग म्हूण सांगलां. ताच्या दुसऱ्या बायलांनी तेंच्या बापा दक्षा लागीं तक्रार केली, त्यानंतर दक्षानें चंद्राक शाप दिलो. पुरातन भारतीयांनी ह्या खगोलशास्त्राच्या नमुन्याचे निरीक्षण केले आनी ही माहिती एका कथेच्या माध्यमात संहित केली.
हें शिल्प चंद्र आनी रोहिणीचें, विकिमीडियाचें

दक्षान चंद्राक मरण येवचो म्हण शाप दिलो, कारण तो रोहिणीच्या बरोबर जास्त वेळ घालवून आपल्या दुसऱ्या २६ धुव्यांक दुर्लक्ष करतलो. चंद्र सहायता मागण्यासाठी शिवा कडे धांवलो. शाप उरतलो अशें शिवान सांगलें पण ताचो परिणाम उणो केलो. त्यानें चंद्राक नव्या चांदण्यापर्यंत (मृत्यू) कमी केला, आनी मागीर पुन्हा जीवाक (पूर्ण चांदण्या) वाढलेलो केला. हि स्कंद पुराणाची कथा सायनॉडिक (Synodic) महिन्याचें वर्णन करतां, जेंव्हा चंद्र ताज्या तेजाच्यार अवस्थेत साधारण ३० दिवसांनी परत येता.
हिंदू चांद्रसौर पंचांग हांचो महिना ह्या व्याख्येन अनुसरता. दर एका म्हयन्याक पूर्ण चंद्राच्या वा अमावस्याच्या आगमनाच्या वेळार ज्या नखेत्र नखेत्रांत सूर्य पळोवप जाता, ताचेवयल्यान हें नांव दिलां. कर्नाटक, महाराष्ट्र आनी तेलुगू राज्यांमध्ये अमांत दिनदर्शिका पाळतात, ज्या प्रमाणें महिना एक अमावस्या पासून दुसऱ्या अमावस्या पर्यंत चालतो. चैत्र महिन्याचो पहिल्लो अमावास्यो दिवस नवो वर्स आसा, म्हणजेच गुढी पाडवो आनी उगादी. उत्तरेकडल्या राज्यांनी म्हयनो (पूर्ण चंद्र ते पूर्ण चंद्र) ही पूर्णिमंत व्याख्ये प्रमाण. थंय नवें वर्स चैत्र म्हयन्याच्या पयल्या पूर्ण चंद्राच्या दिसा – होली उपरांतच्या दिसा आसता.
केरळ, तमिळनाडू, पंजाब आनी पूरब हांगा सौर पंचांगा अनुकरण करतात, जिथें वर्साचें नवें वर्ष वैशाख महिन्याचो पयलो दिंवस मेष संक्रांतीच्या वेळार आसत, जेव्हा सुर्य मेष राशीत प्रवेश करता (सामान्यानें एप्रिल 14 ).
ही चित्र चंद्रशेखर रूपान शिवाचें हें कथा सांगता.

मार्कंडेय पुराण सांगता सप्तर्षींच्या बायलांनी कसो नक्षत्रसमूह तयार केलो.
सप्तऋषींनी एक होम केलें. होम करतना अग्नी तांच्या सुंदर बायलांचेर मोहित जालो. अग्नीची संगिनि स्वाहा ह्या बायकांच्या रूपानें अग्नींक मोहित करू्न घेतलें. लोकांनी चुकीनें तक्रार केली की अग्नी आणि बायकींच्या मध्ये बेकायदेशीर प्रेमसंबंध आसलें. हे आरोपणांक लागून बायलांक लज आनी अपमान भोगचो पडलो. तातूंतल्यो स बायलो सप्तर्षींक (उर्सा मेजर/ बिग डिपर, ग्रेट बेअर नखेत्र) सोडून वेगवेगळीं स भयणीं – कृत्तिका (प्लेयड्स नखेत्र) जालीं. पुर्विल्ल्या ग्रीक लोकांनीय सात भयणींविशीं एक समांतर पण वेगळी कथा आशिल्ली.
चित्र स्वाहा वांगडा अग्नि, विकिमीडिया

“स्वाहा” क अरुंधतीचें रूप घेवंक शक्य जालें ना, कारण ती खूब पवित्र आशिल्ली. ते म्हणून अरुंधती आपल्या नवऱ्याबरोबर राहिली, आणि उर्सा मेजर तारांगणात मिजार-आल्कोर ह्या दुहेरी तार्‍याचें रूप धारण केलें. ती सद्गुणाची प्रतिमूर्ती उरता. पारंपरिक भारतीय लग्नसमारंभात, पंडित नवविवाहित जोडपाक आकाशांतल्या अरुंधती नक्षत्र दाखयता. जास्तीत जास्त जुळ्या ताऱ्यांच्या प्रणालींत, एक ताऱो स्थिर आसत आणि दुसरो ताचेर भोवताल फिरत आसत. वसिष्ठ आनी अरुंधती एकत्र फिरतात — जें दोघा जोडीदारांच्या परस्पर महत्त्वाचें प्रतीक आसा. आमच्या पुर्वजांनी एक खगोलशास्त्रीय घटना वापरून लग्नाचें सुंदर शिक्षण तयार केलें.
अरुंधती पळयतना जोडप्याची लग्नाचें छायाचित्र.

विष्णू पुराण राजकुमार ध्रुवाची कथा सांगता. ताच्या बापायन ताचीं दुसरी बायल सुरूची हिच्या प्रभावाक लागून ताची आवय, राणी सुनीतीक दुर्लक्ष केलें. एक दिवस ध्रुवान आपल्या बापायच्या मांडयेर बसपाचो यत्न केलो. पण सौतेली आवयन ताका ढकलून दिली, आनी ताका सांगलें की ताका त्या जागेचो हक्क ना. ध्रुव हे कारणानें दुखी झाला. ताच्या आईनें ताका विष्णूं कडें जा म्हटलें. ध्रुवान् पृथ्वींवेर ताचें स्थान मागून विष्णूची तपस्या केली. विष्णु ताचे मुखार प्रगट जालो आनी वर दिलो तेव्हा ध्रुवानें भगवंताची स्तुती केली आनी म्हणलो की तो समाधानानं आसा. विष्णून ध्रुवाक आकाशांत एक स्थिर नखेत्र केलो, आनी सगळ्या खगोलीय वस्तूंनी ध्रुवाची प्रदक्षिणा करपाक लावलें.
आज उत्तरी गोलार्धांत आमकां पोलारिस म्हूणून ओळखात आसलेलो एक बरें तेजाळ ध्रुव तारो आसा, जाका आमी ध्रुव म्हणतात. लांब काळाचें फोटोग्राफी कितल्यो वरां खातीर पोलारिसी भोंवतणी आकाशीय वस्तू घेता त्या गोलाकार मार्ग दाखयता. ध्रुव खूब करून स्थिर रावता,घुंवपाचें केंद्र म्हणून मजबूतीनें जागेंत रहातो.
ध्रुव आनी विष्णु हांचें एक राजा रवी वर्मा चित्र.

पुराणां सांगता कीं विंध्यान हिमालयाच्या उंचीकडे स्पर्धा करपाक प्रयत्न केलो. ताणें सूर्याक आडखळ हाडपाक सुरू केलें. लोकांनी, विंध्याचो गुरू, अगस्त्याचो आवाहन केलो. अगस्त्यान विंध्याक सांगलें की तो दक्षिणेक वता आनी तो परत ये मेरेन विन्ध्यानें नम्र अवस्थेत रहावंचें. तो परत आयलो ना, आनी हां कारण विंध्याचो प्रदेश स्थिर राहिलो आनी वाडलो ना.
कायतरी हां कथेंचो अर्थ असा करतात की अगस्त्य दक्षिणेकडे वेदिक संस्कृती प्रसार करपाक गेलो. तांक तमिळ भाषेची निर्मिती केल्ली म्हणून पारंपारिकरीत्या श्रेय दिलें जातं.
कॅनोपस, दुसरी तेजोमय तारा, भारतांत अगस्त्य म्हणतात. वळयणीचीं घडणुकां कारणान प्राचीन काळांत भारतांत ते दिसू ना. अंदाज केलां की ते फकत इ.स.पू. ३००० मधे उत्तर भारतांत दिसून येतलें.
स्रोत: के.डी.अभ्यंकर, “लोककथा आनी खगोलशास्त्र: अगस्त्य, एक ऋषी आनी एक नखेत्र”
अगस्त्य ऋषिची विकिमीडिया चित्र

“स्वर्भानू” म्हळ्यार सगळ्यांत पयलीं ऋग्वेदांत उल्लेख केल्लो एक असुर, जो ग्रहणांक कारण म्हळो जातो. एका प्रसिद्ध पुराणिक कथेत, तो देवान्चो वेष धरून समुद्र मंथनाच्या वेळार अमृताचो सेवन करता. सूर्य आनी चंद्र ताका वळखतात आनी विष्णूक दाखयतात, जो ताचें तकलें कापता.पण ताणें आधींच अमृत पिलेल्लें निमित्त, तोडिलेलो मस्तक राहू जालय आनी मस्तकविण शरीर केतु जालय, दोन्ही अमर जाले. राग घेवन राहु आनी केतु वेळोवेळार सूर्य आनी चंद्राक गिळपाक सोदतात, ताका लागून सूर्यग्रहण आनी चंद्रग्रहण जाता.
आदिकालीन भारतीय खगोलशास्त्र रात्रांचो आकाश आनी तारांकांवर केंद्रित आसलो. नवग्रह (णव ग्रह) हे उपरांतचे जोडपें आसून तातूंत सूर्य, चंद्र & सौर मंडलांतले पांच ग्रह-बुध तांयून शनि पर्यंत, धर्तरी सोडून- हे सामावल्यात. राहु आणी केतू हे दोन “अंधाराचे” वा “सावल्यांचे” ग्रह (तमोग्रह वा छायाग्रह) आसा जे ह्या समूहाक पूर्ण करतात.
खगोलशास्त्रानुसार, ते आकाशगोलांत सूर्य आनी चंद्राच्या मार्गांच्या दोन छेदनबिंदूंनी सूचित करतात, जे एकमेकांपासून १८० अंश दूर आसतात. अदृश्य ग्रहांक लागून ग्रहण जातात अशें स्पश्टीकरण भारतांतच खाशेलें आसा. प्राचीन भारतीय ग्रंथांत केतू म्हणजे धूमकेतू वा उल्कापात, तेजोमय चमक ज्यांकां अशुभ चिन्ह म्हणून कल्पना केली जात होती.
नवग्रहांचो लोकांच्या जिविताचेर प्रत्यक्ष परिणाम जाता अशें मानतात आनी इ.स.च्या पांचव्या शेंकड्यासावन देवळांनी मनशाच्या रुपांत तांची पुजा करतात.
स्रोत: https://www.britannica.com/topic/navagraha
छायाचित्राचें श्रेय: भागवतम कथा

शनि सूर्या भोंवतणीं घुंवपाक 30 वर्सां घेता, एक हळू चलपी ग्रह. ‘शनैश्चर’ म्हणल्यार हळू चलपी. शनि हळू पण निश्चित आसा. केवळ देणग्यांनी तांचो फसवोवप शक्य ना. तो केवळ आपल्याकडील कर्माचेरूनच कृपा करतात.
सूर्य आनी ताची धाकटी बायल छाया हांचो पूत शनि. शनिचे सावत्र भावंड यम, यमी आनी दोन अश्विनी कुमार आसात. शनिचे आपल्या कुटुंबा कडेन खूब वायट संबंद आशिल्ले. एका झगड्यांत ताच्या पांयाक मार लागलो आनी तो हळू चलपाक लागलो. पण तानें शिवाचें आराधना केले आनी नवग्रहांत सर्वांत शक्तिशाली होपाचें वर ताण्याकडें मेळ्लें. लहानपणी आपलें रूप म्हणूं टोंचणी सहन केल्यानं, तो दिसटाचें पलिकडें पाहूं जातलो आनी लोकांक सज्जन कर्मावरूनच फळ दितलो. शनिची साडेसाती म्हळ्यार दरेक मनशाच्या जिवनांतली ७.५ वर्सांची अशी वेळ, जी खूब अडचणी हाडटा. तशेंच, ती कर्म शुद्ध करपाची वेळ आसता.
स्रोत: https://www.rudraastro.com/blogs/astrology/the-story-of-the-nine-planets-or-the-navgrahas
ही चित्र शनि भगवन देवाची आसा , उक्त्या हवेंत, महाराष्ट्रांतल्या शनि शिंगनापूर हांगा

गुरूची सुर्याभोंवतणीं क्रांती करपाक सुमार १२ वर्सां लागतात. कुंभ मेळो बारा वर्सांच्या चक्रांत चार पवित्र जाग्यांनी (हरिद्वार, उज्जैन, नाशिक, प्रयागराज) मनयतात. दर एका कुंभमेलांत सूर्य, चंद्र आनी गुरू हांच्या खगोलीय स्थितीचो वेगवेगळो संच चिन्न आसता.
“जूपिटर” देवांलो शिक्षक, गुरु वा ब्रहस्पति म्हणटात. हांकारणानें, ते ज्ञान आनी गुरुत्वाचें संबंधित आसा. “गुरु” हांच अर्थ भार असा, आनी संस्कृत शब्द “गुरुत्वाकर्षण” म्हणजे गुरुत्व असा. संस्कृत मूल ‘बृह’ व्हडाचें प्रतिनिधित्व करता.अशे तरेन ज्योतिशशास्त्रांत गुरू व्हड मनाचो आनी उपकारी आसता.
स्रोत: https://www.britannica.com/topic/कुंभ-मेला

ग्रह शुक्र सूर्यास्ता किंवा सूर्योदयाच्या थोड्याच आधी आपली अत्यंत तेजस्विता प्राप्त करतात. ह्या कारणानें ताका सायंकाळी वा सकाळी तारा म्हटले जाता. ते सौंदर्याशी जोडिलें आसा. रोमन लोक ताका प्रेम आनी सौंदर्याची देवी वेनस म्हणलें. ताच्या तेजामुळे, ते प्रवाशांक मार्गदर्शन करपी एक आकाशी शरीर आसा.
शुक्र बुद्धीचो स्वामी आसा. ताचो मृत-संजीवनी (मृतांकां जीव दयपाची कला) आनि नीति सार (राज्यकारभाराचें शिक्षण) यांतले प्रभुत्व म्हणून आदर केला जातो. शुक्रानें आपलो अपार विद्वत्ता असूनही एक अपारंपरिक मार्ग निवडून असुरांक साथ दिली. वामन अवताराचे कथेन, शुक्राचार्यांक लक्षात येता की विष्णु वामन रूपात येत आसा आनी राजा बलीक चेतावणी दिता.
सुकराचार्य असुरांक योग्य मार्ग दाखोवपाक केन्नाच फाटीं सरलो ना. सुकराचार्य आपल्या विरोधकांक सदांच न्यायपूर्ण वागणूक दितालो. पुराणांनी ताच्या बृहस्पती (गुरू), देवांचें गुरू, आनी ताचे शिष्यांशी झालेल्या द्वंद्वांची अनेक गोष्टी सांगितल्या. त्या प्रमाणें, ज्योतिषानुसार शुक्र चांगल्या संबंधां, सुंदरता आणि भरपूरपण हाडटा.
स्रोत: विलक्षण भारत कला
फोटोंचो श्रेयः ओडिशा राज्य संग्रहालय

गीतेच्या १० अध्यायांत ३५ व्या श्लोकांत “मासानां मार्गा-शीर्षो अहम ऋतूनां कुसुमाकरः” अशें म्हळां.

मासा‍ंमद्यें हांव मार्गशीर्ष आसा, आनि ऋतूंमद्यें हांव वसंत ऋतू – फुलांचो काळ आसा. मार्गशीर्ष, तमिळमध्ये मार्गझी आनी हेर भाशांनी अग्रहायण वा अघन वा ताचे वेगवेगळे प्रकार, नोव्हेंबरच्या शेवटाक ते जानेवारीच्या मध्यात येतात. पारंपारीक पंचांगांत हो णववो म्हयनो. हाच मुख्य कापणीचो महिना आसलो किंवा गीतेचें उपदेश या महिन्यांत झालो म्हणून, तो शक्यत: शुभ मानलो जातो. कांय जाणांचें म्हणणें आसा, कृष्णान गीता सांगली तेन्ना तो वसंत ऋतू आसलो, हेमंत न्हय, कारण ताणें मार्गाशीर्ष आनी वसंत एकठांय उल्लेख केल्यात. चंद्रसौर पंचांग पृथ्वीच्या अक्षगतीमुळे बदलून गेलें आसा, आनी ते वेळें जे वसंत होतें ते आतां हेमंत जालो आसा.

स्रोत: https://www.holy-bhagavad-gita.org/chapter/10/verse/35/

हें चित्र तिरुपतीच्या रस्त्यांवर मार्गशी महिन्यात कृष्णाला मुख्यत: अर्पण केल्या जाणाऱ्या पवित्र तिरुप्पावयीचें पठण दाखवता.