ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಾಂಡೇಯ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ರಾಮೋಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಜಯಧ್ರಥನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದ ಕಾಲಘಟ್ಟವದು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ತನ್ನಷ್ಟು ನತದೃಷ್ಟರೂ, ದುಃಖಿಗಳೂ ವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವವರೂ ಜಗದಲ್ಲಿ ಇನ್ನಾರಾದರೂ ಇದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಋಷಿವರ್ಯರು ಅವನ ಮನೋವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ರಾಮೋಪಾಖ್ಯಾನವು 700 ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನುಳ್ಳ ರಾಮಾಯಣದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆವೃತ್ತಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಆಗುಹೋಗುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬಿತ್ತರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯಾದರೂ; ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಮನಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಕಥೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಉತ್ತರಕಾಂಡವು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ರಚನೆಯ ನಂತರ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ಅಧ್ಯಾಯವೆಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಇದು ರಾಮ ರಾವಣರ ವಂಶಾವಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರಕಾಂಡವು ಕೂಡ ರಾವಣನ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.

Picture – Janaki Mata temple at Janakpur, Nepal

ಕಾಳಿದಾಸನ ಮನಸ್ಸು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು,’ ಎಂದು ಡಾ|| ರಾಘವನ್ ಅವರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಳಿದಾಸನ ‘ರಘುವಂಶ’ ಮತ್ತು ‘ಕುಮಾರಸಂಭವ’ ಕೃತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿತವಾದವು. ಕಾಳಿದಾಸನು ತನ್ನ ‘ಮೇಘದೂತ’ ದಲ್ಲಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರ ವನವಾಸದ ಜೀವನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೋಡದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಘುವಂಶದ 9 ರಿಂದ 15ನೆ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಅನುಕಥಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಮನ ಪೂರ್ವಜರ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಸಹ ಇದರಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಅವನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನು ‘ಕವಿ ಕಾರುಣಿಕಃ’ (ಕಾರುಣ್ಯದ ಕವಿ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ಕಲೆಗಳು ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಅಷ್ಟ ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣಾರಸವೂ ಒಂದು. ರಘುವಂಶವು, ಈಗ ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಂತೆಯೇ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾಸ ಮತ್ತು ಕಾಳಿದಾಸರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಅರಿವು ಇದ್ದದ್ದರಿಂದ, ಅದು ಆನಂತರದ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ಮೊದಲೇ ಆಗಿದ್ದಿರಬೇಕೆಂದು ಪಂಡಿತರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

Picture – Deities at Janaki temple, Janakpur

ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮಕಥೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟಿವೆ. ಆದರೆ ನಾಟಕಗಳು ಕಡಿಮೆ. ಭಾಸ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಘೋಷರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕೆ ಒಂದನೆಯ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಶ್ವಘೋಷನು ಬೌದ್ಧ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಭಾಸನು ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಹಾಗೂ ಬೃಹತ್ಕಥೆ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ 13 ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಭಾಸನ ಮೂರು ನಾಟಕಗಳಾದ ಯಜ್ಞಫಲ, ಪ್ರತಿಮಾ ಹಾಗೂ ಅಭಿಷೇಕ ನಾಟಕಗಳು ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ನಾಟಕಗಳು ಭಾಸನದೇ ಕೃತಿಗಳೋ ಅಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದು ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಭಾಸನ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀ ರಾಮನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿದನೇ ಹೊರೆತು ಲಂಕೆಗೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿಲ್ಲ. ರಾಮಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಗೆ ಭಾಸನ ನಾಟಕವು ಒಂದು ಪುರಾವೆಯಾಗಿದೆ.

Picture – Fragments of Shiv Danush, fossilised remains at Dhanush Dham, near Janakpur

ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯ ಮೂಲವಾಗಿರುವ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರೀ ಭಾಷೆಯು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಹೆಸರು ಮಾಡಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣದ ಹಲವಾರು ರಾಜವಂಶಗಳಿಂದ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಭಾಷೆಯಿದು. ವಾಕಾಟಕರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ಪ್ರವರಸೇನನು ಈ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ಕೃತಿಯಾದ ‘ಸೇತುಬಂಧ’ಕ್ಕೆ, ‘ರಾವಣವಧಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ.
‘ಸೇತುಬಂಧ’ವೆಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತನ ರಥದ ಅನನ್ಯವಾದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಇದು ಕಾಮರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದು, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಮೋಡಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳಾಗಿ ಬದಲಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇಂದ್ರಜಿತನು ಯೋಧ ಮಾತ್ರನಲ್ಲದೆ ಮಾಂತ್ರಿಕನೂ ಆಗಿದ್ದನು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ಇಂಬು ಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರವರಸೇನನು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಮಗಳಾದ ಪ್ರಭಾವತಿಯ ಮಗ. ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಸಿದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ರಾಣಿಯಿವಳು. ವಾಕಾಟಕ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದ ರಾಮ್ಟೇಕ್ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಘದೂತ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಪ್ರಭಾವತಿಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ಮಹಾಕವಿ ಕಾಳಿದಾಸನ ಆಶ್ರಯದಾತೆಯೂ ಆಗಿದ್ದಳೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವಳು ಇಬ್ಬರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮಕಥಾ ಕವಿಗಳ ಒಡನಾಟ ಹೊಂದಿದ್ದಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

Picture – Ram-Sita Vivaah Mandap at Janakpur

ಕುಮಾರದಾಸನು ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ (ಸಿಲೋನ್ ) ಜನ್ಮ ತಾಳಿದನು. ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಲಂಕಾರಿಕ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗನು. ಅವನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ರಾಮ ಸೇತುವಿನ ನಿರ್ಮಾಣದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಾವ್ಯಮಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. . ಆ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ತಿಮಿಂಗಲಗಳು ನುಂಗಿ ಆ ಸೈನ್ಯದ ಶ್ರಮವೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ವರ್ಣನೆ. ಕುಮರದಾಸನ ಈ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಏಷ್ಯಾದ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ದೇಶಗಳ(ಮಿಯಾನ್ಮಾರ್, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್, ಇಂಡೊನೇಶಿಯಾ, ಲವೋಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ) ರಾಮಾಯಣ ನೃತ್ಯ ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು.
ಕುಮಾರದಾಸನು ತನ್ನ ಮಹಾಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಜಾನಕೀಹರಣ’ವೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಿದ್ದಕ್ಕೆ ನಂತರದ ಒಬ್ಬ ಕವಿಯು, ‘ರಾವಣ ಮತ್ತು ಕುಮಾರದಾಸರು ಇಬ್ಬರೇ ಜಾನಕಿ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಿರಬೇಕು.’ ಎಂದು ಉಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದನು.ಇದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕುಮಾರದಾಸನ ಮೂಲ ಸ್ಥಾನದ ಬಗೆಗಿನ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದ್ದಿರಬಹುದು.

Picture – Enactment of Sita Rama Kalyanam at Vivaah Mandap, Janakpur

ಮಹಾಕವಿ ಭಟ್ಟಿಯು ಸಾ.ಶ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣವಧಾ’ ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಇದು 22 ಸರ್ಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ, 1629 ಶ್ಲೋಕಗಳಿರುವ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಪುನಾರಚನೆ. ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಇದನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವಿಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ, ‘ಭಟ್ಟಿ ಕಾವ್ಯ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಕವಿಯು ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣದ ಕಠಿಣ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಂತರ, ಇಂತಹ ಬೋಧನಾತ್ಮಕ ಕೃತಿಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರಕಾವ್ಯಗಳೆಂದೆನಿಸಿದವು. ಈ ಕವಿಯು ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ವಲ್ಲಭಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಿದ್ದ(ಇಂದಿನ ಗುಜರಾತಿನ ಭಾಗ) ಪ್ರದೇಶದವನಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮೂಲ : ಅಶೋಕ್ ಕುಮಾರ್ ವರ್ಮ; ‘ಭಟ್ಟಿ -ಕಾವ್ಯ ಮೇ ವರ್ಣಿತ್ ಶಿಲ್ಪ ಏವಂ ಚಂದ್ ಯೋಜನಾ’ (ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ನ ಬರಹ) https://ijsrst.com/paper/2940.pdf

Picture – Sri Ram Temple, Janakpur

ಅಭಿನಂದನನು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಪಾಲಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಚರಿತ’ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಇವನನ್ನು ‘ಗೌಡ ಕುಂಭಕಾರ'(ಗೌಡ ದೇಶದ ಕಲಾವಿದ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಂಗಾಳದ ಪ್ರಾಚೀನ ಹೆಸರು ಗೌಡದೇಶ ಎಂದು. ಇವನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಸುಮಿತ್ರಯು ‘ಕರಣಿ’ ಎಂಬ ಪತನವಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಮಗಧ ದೇಶದವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಇವಳು ದಶರಥನ ಉಳಿದರಾಣಿಯರಿಗಿಂತ ಕೆಳಸ್ತರದವಳಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಇವಳಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ಚರು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯರು ತಮ್ಮ ಪಾಲಿನ ಚರುವಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಧವನ್ನು ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವಳು ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ.
ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಮಗಧ ದೇಶದ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಎಂದು ಮೊದಲು ಸೂಚಿಸಿದವನು ಕಾಳಿದಾಸ. ರಾಮಚರಿತದ ಈ ಕಥೆಯು ಭಾರತದ ಪೂರ್ವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ.

Picture – Sita is found, Mithila Wall Art, Janakpur

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತದ ಅರಸರು ಯೋಧರಲ್ಲದೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾತವಾಹನರ ಹಾಲ ಮಹಾರಾಜ, ವಾಕಾಟಕರ ದೊರೆ ಪ್ರವರಸೇನ, ಕನೌಜದ ಶ್ರೀ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ದೊರೆ ಅಮೋಘವರ್ಷ, ವಿಜಯನಗರದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ, ಗುರು ಗೋವಿಂದ ಸಿಂಗ್ ಮುಂತಾದವರು ಅನೇಕ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಲವಾರು ಕೃತಿಗಳ ಕರ್ತೃವಾದ ಭೋಜರಾಜನ ‘ರಾಮಾಯಣ ಚಂಪು’ವು ನಿಜಕ್ಕೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಕೃತಿಯ ಪುನಾರಚನೆಯೆನ್ನುವಂತಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಹಲ್ಯಾ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಗೌತಮರು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯು ಅದೃಶ್ಯಳಾಗುವಂತೆ ಶಾಪವಿತ್ತರು. ಭೋಜನ ರಾಮಾಯಣ ಚಂಪುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೇ ಇದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬಂದ ರಚನೆಗಳು ಅಹಲ್ಯೆಯು ಕಲ್ಲಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದಂತೆ ತೋರಿಸಿವೆ. ಪರಮಾರದೇವ ಭೋಜ ಮಹಾರಾಜನು ಸುಂದರಕಾಂಡದವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ರಚನೆ ಮಾಡಿದನು. ಉಳಿದ ಕಾಂಡಗಳನ್ನು ನಂತರದ ಕವಿಗಳು ಅವನದೇ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು.

Picture – Young Sita effortlessly lifts Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

ಅಭಿನವಗುಪ್ತನು ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮುಕುಟಮಣಿ. ಅವನು ವೇದಾಂತ, ತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಕುರಿತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಭಾಷ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆದು, ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶೈವಮತದ ಒಂದು ಅನನ್ಯವಾದ ತತ್ವಜ್ಞಾನದ ಹೊನಲನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸಿದನು. ಅವನ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಷ್ಯರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನು ನಾಲ್ಕು ಕೃತಿಮಂಜರಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು.
‘ರಾಮಾಯಣಮಂಜರಿ’ಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು 6400 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ(ಮೂಲ ರಾಮಾಯಣದ ಕಾಲು ಭಾಗದ ಸಂಖ್ಯೆ) ವಿವರಿಸಿದನು. ‘ಭಾರತಮಂಜರಿ’ಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ 48 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಅನುಕಥಿಸಿರುವನು. ಈ ಕಥಾನಕವು ವ್ಯಾಸರ ರಾಮೋಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದೆ, ಮೂಲದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವನ ‘ದಶಾವತಾರಚರಿತ’ವು ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ 10 ಅವತಾರಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಥಾನಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇಲ್ಲಿರುವ ರಾಮಕಥೆಯು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಪುರಾಣಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ವ್ಯಾಸರ ರಾಮೋಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನು ‘ಬೃಹತ್ಕಥೆ’ಯನ್ನೂ ಅನುಕಥಿಸಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಣಯಿಗಳ ವಿರಹ ವೇದನೆಯನ್ನು ಭಾವಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಹೀಗೆ ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನು ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

Picture – Rama liberates Ahilya, Mithila Wall Art, Janakpur

ಭವಭೂತಿಯು ಸಾ.ಶ. 8ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನನುಸರಿಸಿ ಎರಡು ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ‘ಮಹಾವೀರ ಚರಿತ’ವು ಮೊದಲ ಆರು ಕಾಂಡಗಳನ್ನು, ‘ಉತ್ತರ ರಾಮಚರಿತ’ವು ಉತ್ತರಕಾಂಡವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.
ಸೋಮದೇವನ 11ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕಾವ್ಯವಾದ ‘ಕಥಾಸರಿತ್ಸಾಗರ’ವು ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ರಾಮಕತಥೆಯು ಪ್ರೇಮಕಥೆಗೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರು ಕವಿಗಳೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ ಅವರು ಬರೆದ ಕಥೆಗಳ ಅಂತ್ಯವು ಮೂಲ ಕಥೆಗೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಭವಭೂತಿಯ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಲವಕುಶರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ರಚಿಸಿದ ಸೀತೆಯ ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತದ ನಾಟಕವನ್ನಾಡಿ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥ ಭಾವನೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸೋಮದೇವನು ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿಯು ದ್ರೋಹ ಬಗೆದಿದೆ ಎಂದು ಗಂಡು ಪಕ್ಷಿಯು ಆರೋಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿಯು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊರೆಯಿಟ್ಟಾಗ, ಪರಿಶುದ್ಧರಾದವರು ಮಾತ್ರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಹ ಕೊಳವನ್ನು ಅವರು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಸೀತೆಯೂ ಸಹ ಜೀವನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗೆದ್ದು ಬರುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಾಶ್ರಮದ ಋಷಿಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ಶಾಪಕೊಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಸೀತೆಯು ಅವರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಲವಕುಶರು ಬೆಳೆದು ದೊಡ್ಡವರಾದ ನಂತರ ಆಶ್ರಮದ ಮುನಿವರ್ಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪರಿಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವರು.
ಹೀಗೆ, ಎರಡು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಲವಕುಶರಿಗೆ ವಹಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವನೆಂದು ಸುಖಾಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Picture – Rama and Sita see each other, Mithila Wall Art, Janakpur

ತುಳಸಿದಾಸರು ತಮ್ಮ ‘ರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸ’ದಲ್ಲಿ, “ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಸಗುಣ, ಇನ್ನೊಂದು ನಿರ್ಗುಣ(ಅಗುಣ ಸಗುಣ ದುಯೀ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪ)” ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸ’ದ ಮೂಲ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ರಾಮಾಯಣ. ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿರುವ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ರಾಮಾಯಣವು, ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ರೂಪಕವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದು. ಈ ಕೃತಿಯು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಚಲಿತಗೊಳಿಸಿದ ರಾಮಾನಂದರ ಆಂದೋಲನಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಿತು. ರಾಮಾನಂದರು ಕಬೀರ್ ಹಾಗೂ ತುಳಸಿದಾಸ್ ಇಬ್ಬರ ಮೇಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದರು.

Picture – Rama breaks the Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

ರಾಮ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ದಾಸ್ಯಭಕ್ತಿಗೆ ಮಿಗಿಲಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಅದರ ತತ್ವದಂತೆ ಆದರ್ಶ ಭಕ್ತನೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನೇ ಹೌದು. 15ನೆಯ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಕೆಲವು ಸಮುದಾಯಗಳು ಮಾಧುರ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ (ದೈವಿಕ ಪ್ರೇಮ) ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ರಾಮೋಪಾಸನೆಯ ಆಚರಣೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದವು. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಗೋಪಿಕೆಯರ ಕಥೆಗಳೇ ಮಧುರ ಭಕ್ತಿಯ ಜೀವಾಳ. ಆದರೆ, ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತಸ್ಥನಾದ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಗೋಪಿಕೆಯರ ಸನ್ನಿವೇಶವು ಉದ್ಭವಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ, ಮಧುರ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕುಮಾವೊನ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವದ (ಬೈಠಕಿ ಮತ್ತು ಖಾರಿ ಹೋಲಿ) ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ಇವು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರು ಹೋಲಿ ಆಡುವ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಟ ಅಮಿತಾಭ್ ಬಚ್ಚನ್ ರವರು ಹಾಡಿರುವ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಡು, ‘ಹೋಲಿ ಖೇಲೇ ರಘುವೀರ ಅವಧ್ ಮೇ (ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಲಿ ಆಡಿದನು)’ಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನೆಯಬಹುದು.

Picture – Vivaah, Mithila Wall Art, Janakpur