മഹാഭാരതത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയ മുനിയിൽ നിന്നാണ് യുധിഷ്ഠിരൻ രാമോപഖ്യാനം കേൾക്കുന്നത്. യുധിഷ്ഠിരന്റെ ദുഃഖം ശമിപ്പിക്കാനായിട്ടാണ് മുനി ശ്രമിക്കുന്നത്. വേറെ ഏതെങ്കിലും രാജാവിന് തന്റേതുപോലെ കഷ്ടതകൾ അനുഭവിക്കേണ്ടി വന്നിട്ടുണ്ടോ എന്നറിയാൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. വനവാസ സമയത്ത് ജയദ്രഥന്റെ പക്കൽ നിന്ന് ദ്രൗപദിയെ മോചിപ്പിച്ചു കൊണ്ടുവന്നതിനു ശേഷമായിരുന്നു ഇത്. 700 ശ്ലോകങ്ങൾ മാത്രമുള്ള- വളരെ അധികം സംഗ്രഹിച്ച ഒരു ആഖ്യാനമാണിത്. അസ്സലിനേക്കാളും ചടുലത കൂടുതലാണ് ഈ പകർപ്പിൽ. പ്രധാനമായും വാത്മീകിയെയാണ് ഇത് പിന്തുടരുന്നത്. എങ്കിലും ഈ ആഖ്യാനത്തിൽ ലക്ഷ്മണനാണ്, രാമനല്ല കുംഭകർണനെ വധിക്കുന്നത് . രാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകത്തോടുകൂടി സമാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉത്തരകാണ്ഡമില്ല. വാത്മീകി രാമായണത്തിൽ പിന്നീട് കൂട്ടി ചേർത്തതാണ് ഉത്തരകാണ്ഡം എന്ന് ഇത് തെളിയിക്കുന്നതായി ചില പണ്ഡിതന്മാർ വാദിക്കുന്നു. എന്തായാലും, രാമന്റെയും രാവണന്റെയും കുലങ്ങളുടെ വർണ്ണനയോടുകൂടിയാണ് ഇത് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഉത്തരകാണ്ഡവും രാവണന്റെ കുലത്തെ വർണ്ണിക്കുന്നുണ്ട്

Picture – Janaki Mata temple at Janakpur, Nepal

ഡോക്ടർ രാഘവൻ ഇപ്രകാരം എഴുതുന്നു: “കാളിദാസൻ്റെ മനസ്സ് വാത്മീകിയിൽ മുഴുകിയിരുന്നു”. കാളിദാസൻ്റെ രണ്ട് കൃതികളുടെ നാമങ്ങൾ ‘രഘുവംശം, കുമാരസംഭവം’ എന്നിവ വാത്മീകിയിൽ നിന്നാണ്. രാമൻ്റെയും സീതയുടെയും വനവാസകാലത്തെ ജീവിതമാണ് മേഘദൂതത്തിലുള്ളത്. മേഘമാകുന്ന ദൂതൻ്റെ സ്വഭാവത്തെ ഹനുമാനോട് ആണ് കവി ഉപമിക്കുന്നത്. രഘുവംശത്തിലെ 9 മുതൽ 15 വരെയുള്ള കാണ്ഡങ്ങളിൽ രാമകഥ വീണ്ടും പറയുന്നുണ്ട്. പുരാണങ്ങളിൽ നിന്നെടുത്ത രാമൻ്റെ പൂർവികരുടെ കഥയും പറയുന്നുണ്ട്. വാത്മീകിയെ അദ്ദേഹം കവി-കാരുണിക (കാരുണ്യത്തിൻ്റെ കവി) എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. നാട്യശാസ്ത്രം അനുസരിച്ച് കലകൾക്ക് നമ്മിൽ ഉളവാക്കുവാൻ സാധിക്കുന്ന എട്ട് രസങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് കരുണരസം. രഘുവംശത്തിൽ ഇപ്പോഴുള്ള ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലെ കഥ തന്നെയാണ് പറയുന്നത്. ഉത്തരകാണ്ഡം പിന്നീട് കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെട്ടതാണെങ്കിൽ പോലും അത് വളരെ മുൻപ് തന്നെ നടന്നിരിക്കാം എന്നാണ് പണ്ഡിതന്മാർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്. എന്തെന്നാൽ, ഭാസനും കാളിദാസനും ഇത് അറിയാമെന്നുള്ളതുകൊണ്ട് തന്നെ.

Picture – Deities at Janaki temple, Janakpur

കാവ്യങ്ങളായി അനേകം രാമകഥകൾ ഉണ്ട്. എങ്കിലും നാടകങ്ങൾ തുലോം കുറവാണ്. മിക്കവാറും പൊതുയുഗം (CE) 1 & 2 നൂറ്റാണ്ടുകളോടുകൂടിയാണ് ഭാസൻ, അശ്വഘോഷൻ എന്നിവർ ആദ്യമായി സംസ്കൃതനാടകങ്ങൾ എഴുതുവാൻ തുടങ്ങിയത്. അശ്വഘോഷൻ ബുദ്ധമതപ്രമേയങ്ങളാണ് ഇതിവൃത്തമാക്കിയിരുന്നത്. രാമായണം, മഹാഭാരതം, ബൃഹത്കഥ എന്നീ മൂന്ന് പുരാതന ഇതിഹാസങ്ങളിലെ കഥകളെ ആസ്പദമാക്കി ഭാസൻ 13 നാടകങ്ങൾ രചിക്കുകയുണ്ടായി. രാമകഥയെ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളായി പ്രതിപാദിക്കുന്ന മൂന്ന് നാടകങ്ങൾ – യജ്ഞഫല, പ്രതിമാ നാടക, അഭിഷേക നാടക എന്നിവ ഭാസൻ എഴുതിയതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടിന്റെയും വിശ്വാസ്യത ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. കൗതുകകരമായ ഒരു വസ്തുത രാമൻ ലങ്കയിലേക്ക് പാലം പണിയുകയായിരുന്നില്ല മറിച്ച് കടലിനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കുകയായിരുന്നുവത്രെ. രാമകഥയുടെ അതിപ്രാചീനതയുടെ തെളിവാണ് ഭാസന്റെ നാടകം.

Picture – Fragments of Shiv Danush, fossilised remains at Dhanush Dham, near Janakpur

മറാത്തിയുടെ ഒരു പൂർവരൂപമായ മഹാരാഷ്ട്രി അതിന്റെ സാഹിത്യഗുണത്തിന് സുപ്രസിദ്ധമായിരുന്നു. ഡെക്കാൺ പ്രദേശത്തെ പുരാതന രാജവംശങ്ങൾ അവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നു. പ്രവരസേനൻ എന്ന വാകാടക രാജാവ് “‘സേതുബന്ധ”‘ (രാമന്റെ പാലം) അല്ലെങ്കിൽ “രാവണവധ” എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന കൃതി രചിച്ചിരുന്നു. സേതുബന്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിന്റെ ഒരു അദ്വിതീയ വിവരണം ഉണ്ട്. ആ രഥത്തിനെ നയിച്ചിരുന്നത് ഇഷ്ടാനുസരണം കുതിര, സിംഹം, ആന, മേഘം, പർവ്വതം എന്നിവയിലേക്ക് രൂപംമാറാൻ കഴിവുള്ളവരായിരുന്നു. രാവണപുത്രന് യോദ്ധാവായ മാന്ത്രികൻ എന്ന പ്രതിഛായയ്ക്ക് കൂടുതൽ മാന്ത്രികത ഇത് നൽകുന്നു.
പ്രഭാവതിയുടെ മകനായിരുന്നു പ്രവരസേനൻ. സ്വതന്ത്രമായി ഭരണം നടത്താൻ കഴിഞ്ഞ ആദ്യ ഭാരത വനിതയായിരുന്നു അവർ. ചന്ദ്രഗുപ്ത വിക്രമാദിത്യന്റെ പുത്രിയായിരുന്നു പ്രഭാവതി. അവർ കാളിദാസനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നിരിക്കാം. കാളിദാസന്റെ മേഘദൂത് വാകാടക പ്രദേശത്തെ രാംടേക്കിലാണ് എഴുതിയിട്ടുള്ളത്. അങ്ങനെ രണ്ട് മഹാന്മാരായ രാമകഥ കവികളുമായി അവർക്ക് ബന്ധമുണ്ട്.

Picture – Ram-Sita Vivaah Mandap at Janakpur

കുമാരദാസ സിലോണിലാണ് (ശ്രീലങ്ക) ജനിച്ചത്. മുഴുവൻ രാമായണ കഥയും പറയുന്ന സംസ്കൃത മഹാകാവ്യം കുമാരദാസനാണ് ആദ്യമായി എഴുതിയത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്വത്തെ കാളിദാസനോട് താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്നതാണ്. വാൽമീകി രാമായണത്തിൽ ഇല്ലാത്ത രാമസേതുവിൻ്റെ നിർമ്മാണ സമയത്തെ ഒരു സംഭവം വളരെ കാവ്യാത്മകമായി അദ്ദേഹം വിവരിക്കുന്നുണ്ട്. വാനരസേന തോന്നിയപടി കരിങ്കല്ലുകൾ കടലിലേക്ക് ഇടുമ്പോൾ തന്നെ തിമിംഗലങ്ങൾ ഈ കല്ലുകളെ വിഴുങ്ങുന്നതിനാൽ സേനയുടെ പരിശ്രമം വിഫലമാകുന്നു. ഈ സംഭവം തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഏഷ്യയിലെ രാമായണങ്ങളും, ഡാൻസ്, നാടകങ്ങൾ, ശിൽപങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പ്രാധാന്യത്തോടെ കാണാവുന്നതാണ്. കുമാരദാസ തൻ്റെ കൃതിയെ ജാനകിഹരണ എന്ന് നാമകരണം ചെയ്തതുകൊണ്ട് പിന്നീട് വന്ന ഒരു കവി സ്വല്പം ഹാസ്യരസത്തോടെ അദ്ദേഹത്തിനും രാവണനും മാത്രമേ ജാനകിഹരണം നടത്താൻ പറ്റുമായിരുന്നുള്ളൂ എന്ന് പറയുന്നുണ്ട്. ഒരുപക്ഷേ കുമാരദാസൻ്റെ ജന്മസ്ഥലത്തിൻ്റെ സ്മരണക്കായിരുന്നിരിക്കാം ഇത്.

Picture – Enactment of Sita Rama Kalyanam at Vivaah Mandap, Janakpur

ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മഹകവി ഭട്ടി രാവണവധം എന്ന കൃതി രചിച്ചു. ഇത് 1,629 ശ്ലോകങ്ങൾ അടങ്ങുന്ന 22 സർഗ്ഗങ്ങളുള്ള വാത്മീകി രാമായണത്തിന്റെ പുനരാഖ്യാനമാണ്.
കവിയുടെ മികവിന്റെ ആദര സൂചകമായി ഭട്ടികാവ്യമെന്ന് ഇത് പരക്കെ അറിയപ്പെട്ടു. കാവ്യരൂപത്തിൽ, രാമയണത്തിലൂടെ സംസ്കൃത വ്യാകരണത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണ നിയമങ്ങൾ അദ്ദേഹം ചിത്രീകരിച്ചു. ഇത്തരത്തിലുള്ള പുസ്തകങ്ങൾ
ശാസ്ത്ര-കാവ്യങ്ങൾ എന്നറിയപ്പെട്ടു. ഒരു പുരാതനമായ പ്രസിദ്ധ സർവ്വകലാശാല സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന ഗുജറാത്തിലെ വല്ലഭി, ഭട്ടിയുടെ ജന്മനാടായി കരുതപ്പെടുന്നു.

അവലംബം: അശോക് കുമാർ വർമ്മയുടെ
“ഭട്ടി കാവ്യ് മേം വർണ്ണിത് ശില്പ് ഏവം യോജന” എന്ന ഉപന്യാസം https://ijsrst.com/paper/2940.pdf

Picture – Sri Ram Temple, Janakpur

പൂർവ്വേന്ത്യയിലെ പാലന്മാരുടെ രാജസദസ്സിൽ വച്ചാണ് അഭിനന്ദൻ തന്റെ മഹാകാവ്യമായ രാമചരിതം രചിച്ചത്. ഗൗഡ കുബകാരനായി
(ഗൗറിന്റെ കലാകാരൻ- ബംഗാളിന്റെ മറ്റൊരു നാമം) അദ്ദേഹം വാഴ്ത്തപ്പെട്ടു.
കരണി എന്ന നാശം സംഭവിച്ച ഒരു ക്ഷത്രിയ കുലത്തിലാണ് മഗധിയായ സുമിത്ര ജനിച്ചതായി അദ്ദേഹം അവകാശപ്പെടുന്നത്. ദശരഥന്റെ മറ്റു രാജ്ഞിമാരെകാൾ താഴ്ന്ന കുലത്തിൽ ജനിച്ചതിനാൽ സുമിത്രക്ക് യജ്ഞപ്രസാദം ലഭിച്ചില്ല.. കൗസല്യയും കൈകേയിയും തങ്ങളുടെ പങ്കിന്റെ പകുതി സുമിത്രയ്ക്ക് നല്കി. അതിനാൽ സുമിത്രയ്ക്ക് രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. സുമിത്ര മഗധ രാജകുമാരിയാണെന്ന് ആദ്യം സൂചിപ്പിച്ചത് കാളിദാസനാണ്. ഈ കഥ വാത്മീകി രാമായണത്തിന്റെ
പുർവ്വദേശങ്ങളിലുള്ള ചില പുനരവലോകനങ്ങളിൽ കാണാം. എന്നിരുന്നാലും ഇത് പ്രധാനപ്പെട്ട പതിപ്പുകളിൽ ഇല്ല.

Picture – Sita is found, Mithila Wall Art, Janakpur

ഭാരതത്തിലെ രാജാക്കന്മാർ ഒരേ സമയം തത്വചിന്തകരും, യോദ്ധാകളും ആയിരിക്കണമെന്നാണ് പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്.
ശതവാഹനരുടെ ഹലയും, വകതകരുടെ പ്രവർസേനനും, കന്നൗജിലെ ഹർഷൻ, രാഷ്ട്ര കൂടാസിലെ അമോഘ വർഷൻ, വിജയനഗരത്തിലെ കൃഷ്ണദേവരായൻ & ഗുരു ഗോബിന്ദ് സിംഗ് എന്നിവർ മഹത്തായ കൃതികളുടെ രചയിതാകളാണ്. ഭോജന് ഒന്നിലധികം കൃതികളുടെ രചയിതാവ് എന്ന ബഹുമതിയുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാമായണ ചമ്പു സത്യത്തിൽ വാത്മീകി രാമായണത്തിന്റെ പുനരാഖ്യാനമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന് അഹല്യയുടെ കഥയിൽ അദ്ദേഹം മൂലകൃതിയെ പിന്തുടരുന്നു. ഗൗതമൻ സ്വന്തം ഭാര്യയെ ആദൃശ്യയാകുവാൻ ശപിക്കുന്നു. എന്നാൽ മറ്റു പുനരാഖ്യാനങ്ങളിൽ ശിലയാകുവാനാണ് ശാപം. ഭോജൻ സുന്ദരകാണ്ഡം വരെ മാത്രമെ എഴുതിയിരുന്നുള്ളു. പിൽകാല കവികൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശൈലിയിൽ
ബാക്കിയുള്ള കാണ്ഡങ്ങൾ എഴുതി.

Picture – Young Sita effortlessly lifts Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

ഇന്ത്യൻ തത്ത്വചിന്തയുടെ ആചാര്യ രത്നങ്ങളിലൊരാളാണ് അഭിനവഗുപ്തൻ. കാശ്മീരി ശൈവമതത്തിന്റെ അതുല്യമായ ദാർശനികാടിസ്ഥാന നിർമ്മിതിയ്ക്കായി, അദ്ദേഹം വേദാന്തത്തെക്കുറിച്ചും, തന്ത്രത്തെക്കുറിച്ചും, സൗന്ദര്യശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുമെല്ലാം എഴുതി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രമുഖ ശിഷ്യന്മാരിൽ ഒരാളായ ക്ഷേമേന്ദ്രൻ “‘മഞ്ജരികൾ'” എന്ന നാല് പുസ്തകങ്ങൾ രചിച്ചു.
രാമായണമഞ്ജരിയിൽ അദ്ദേഹം വാൽമീകിയെ പിന്തുടരുന്നുണ്ടെങ്കിലും, വാൽമീകി രാമായണത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന് മാത്രം നീളമുള്ള 6400 ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമകഥ പറയുന്നു. അദ്ദേഹം മഹാഭാരതത്തെ “‘ഭാരതമഞ്ജരി”‘ യിൽ വീണ്ടും വിവരിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിലെ സങ്കീർണ്ണമായ രാമകഥ (വെറും 48 ശ്ലോകങ്ങളിൽ) വ്യാസന്റെ രാമോപഖ്യാനത്തെ പിഞ്ചെല്ലാതെ, വാൽമീകിയുടെ വിവരണത്തേയാണ് ആസ്പദമാക്കുന്നത്.
വിഷ്ണുവിന്റെ പത്ത് അവതാരങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും മികച്ച കൃതികളിലൊന്നാണ് “‘ദശാവതാരചരിതം”‘ ഇതിലെ രാമകഥ വാൽമീകിയെയോ പുരാണങ്ങളെയോ പിന്തുടരുന്നില്ല, മറിച്ച് വ്യാസന്റെ രാമോപാഖ്യാനമാണ് പിന്തുടരുന്നത്. അദ്ദേഹം ആ ബൃഹത്കഥ വീണ്ടും പറയുകയും, വേർപിരിഞ്ഞ പ്രണയികളുടെ വേദന ചിത്രീകരിക്കാൻ രാമകഥ ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, സ്വാഭാവികമായും വികാരങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു, പ്രവൃത്തികളിലല്ല. അങ്ങനെ അദ്ദേഹം നാല് വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ രാമകഥ ആവർത്തിക്കുന്നു.

Picture – Rama liberates Ahilya, Mithila Wall Art, Janakpur

എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഭവഭൂതി ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ച് രണ്ട് നാടകങ്ങൾ എഴുതി – ആദ്യത്തെ ആറ് കാണ്ഡങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന “മഹാവീരചരിതം”, ഉത്തരാകാണ്ഡത്തെക്കുറിച്ചുള്ള “ഉത്തരരാമചരിതം”.
സോമദേവയുടെ പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ കവിതയായ ‘”കഥാസരിത് സാഗരം”‘ ഒരു പ്രണയകഥ എങ്ങനെയായിരിക്കണം എന്നതിന്റെ ചിത്രീകരണമായി രാമകഥയെ ആവർത്തിക്കുന്നു. ഇരുവരും വാൽമീകിയെ പിന്തുടരുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവസാനം വ്യത്യസ്തമാണ്. ഭവഭൂതിയുടെ കൃതികളിൽ, ലവകുശന്മാർ അവരുടെ അമ്മയുടെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് എഴുതിയ ഒരു വാൽമീകി നാടകം അവതരിപ്പിക്കുന്നു, അത് രാമനിൽ കുറ്റബോധം തോന്നിപ്പിക്കുന്നു. സോമദേവർ ഒരു പക്ഷിയുടെ കഥ വിവരിക്കുന്നു, അവളുടെ ഭർത്താവ് അവളിൽ അവിശ്വസ്തത ആരോപിക്കുന്നു. ശുദ്ധരായവർക്ക് മാത്രം കുളിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു തടാകം സൃഷ്ടിച്ച ദൈവങ്ങളോട് ആ പക്ഷി അഭ്യർത്ഥിച്ചു. പക്ഷിയെപ്പോലെ സീതയും എളുപ്പത്തിൽ പരീക്ഷയിൽ വിജയിച്ചു. ഇതിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച വാൽമീകിയുടെ ആശ്രമത്തിലെ മുനിമാർ രാമനെ ശപിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, സീത അവരെ തടയുന്നു. ലവകുശന്മാർ വളർന്നപ്പോൾ, സീതയെ തിരികെ കൊണ്ടുപോകാൻ മുനിമാർ രാമനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. രണ്ട് കൃതികളിലും, രാമൻ തന്റെ മക്കൾക്ക് രാജ്യം കൈമാറിയ ശേഷം സീതയോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നതുമാണ് വിവരിക്കുന്നത്.

Picture – Rama and Sita see each other, Mithila Wall Art, Janakpur

രാമചരിതമാനസത്തിൽ തുളസി എഴുതുന്നു, “അഗുണ സഗുണ ദ്വയി ബ്രഹ്മ സ്വരൂപ” – “അയോഗ്യവും, യോഗ്യവുമായ രണ്ട് വശങ്ങളുണ്ട് ദൈവത്തിന്”. ഇത് “അദ്ധ്യാത്മ രാമായണ”ത്തിൽ നിന്ന് തുടർന്നുവരുന്നതാണ്.
രാമായണത്തിന്റെ കഥയെ, ആലങ്കാരികമായി, അദ്വൈത വേദാന്ത ചട്ടക്കൂടിൽ നിന്നുകൊണ്ടാണ് ഈ പുസ്തകം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. ഇത് ബ്രഹ്മാണ്ഡ പുരാണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുമുണ്ട്. വടക്കേന്ത്യയിലെ രാമഭക്തിയെ ജനപ്രിയമാക്കിയ – കബീറിനെയും തുളസിയെയും വളരെയധികം സ്വാധീനിച്ച- രാമാനന്ദ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്ഥാപക ഗ്രന്ഥമാണ് ഈ പുസ്തകം.

Picture – Rama breaks the Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

ദാസ്യ ഭക്തിയ്ക്കാണ് (കീഴടങ്ങൽ) രാമ ഭക്തിയിൽ അധികം ഊന്നൽ നൽകുന്നത്. ഹനുമാൻ അനുയോജ്യനായ ഭക്തനുമാണ്. എന്നാൽ പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ ചില സമൂഹങ്ങൾ മാധുര്യ ഭക്തി (ദിവ്യ സ്നേഹം) എന്ന ആശയം രാമാരാധനയിൽ അവതരിപ്പിച്ചു. രാധാകൃഷ്ണന്റെയും ഗോപികളുടെയും കഥകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇത് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത്. എന്നാൽ രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ, രാമൻ ഒരു സ്ത്രീയ്ക്ക് മാത്രം അർപ്പിതനായതിനാൽ രാസലീലയിൽ ഗോപസ്ത്രീകകളെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല. കുമയോണിലെ (ഇപ്പോഴുള്ള ഉത്തരാഖണ്ഡ് സംസ്ഥാനത്തിലെ Kumaon ജില്ല) ഹോളിയുടെ പ്രശസ്തമായ സംഗീത ആഘോഷങ്ങളിൽ ഈ സ്വാധീനം കാണാൻ കഴിയും (ബൈഠഖി & ഖരി ഹോളി) സീതയും, രാമനും ഹോളി ആഘോഷിക്കുന്ന ഗാനങ്ങൾ ഇവയിലുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചന്റെ സുപ്രസിദ്ധമായ “ഹോരി ഖേലേ രഘുവീരാ അവധ് മേ” എന്ന ബോളിവുഡ് ഗാനം – (അർത്ഥം: രാമൻ അയോധ്യയിൽ ഹോളി കളിക്കുന്നു)

Picture – Vivaah, Mithila Wall Art, Janakpur