हा महाभारतातील प्रसंग आहे.
युधिष्ठिर ऋषी मार्कंडेयांकडून रामोपाख्यान ऐकतो.
घटना वनवासाच्या काळात आणि द्रौपदीची जयद्रथापासून सुटका झाल्यानंतरचा काळ.युधिष्ठिराला हे जाणून घेण्याची इच्छा झाली की, त्याच्याइतके दुःख इतर कोणत्या राजाने भोगले आहे का? तेव्हा मार्कन्डेय ऋषी युधिष्ठिराचे दुःख रामोपख्यान सांगून कमी करण्याचा प्रयत्न करतात.
रामोपाख्यान हे केवळ ७०० श्लोकांचे एक संक्षिप्त रूप आहे. ते मूळ ग्रंथापेक्षा अधिक घटनाप्रधान आहे. ते वाल्मीकी रामायणावर आधारित आहे. तथापि,त्यात लक्ष्मण कुंभकर्णाला मारतो, राम नाही. तसेच, रामोपख्यानाचा शेवट रामाच्या राज्याभिषेकाने होतो आणि उत्तरकांड पूर्णपणे वगळलेले आहे. काही विद्वानांच्या मते, हा पुरावा आहे की उत्तरकांड हे वाल्मीकींच्या रामायणात नंतर घातले गेले आहे. परंतु त्याची सुरुवात राम आणि रावणाच्या वंशावळीने होते. उत्तरकांडातही रावणाच्या वंशावळीचे वर्णन आहे.

Picture – Janaki Mata temple at Janakpur, Nepal

डॉ. राघवन लिहितात, “कालिदास मन वाल्मीकीमय झाले होते.” कालिदासाच्या दोन कृती – ‘रघुवंश’ आणि ‘कुमारसंभव’ यांची नावे प्रत्यक्ष वाल्मीकींच्या साहित्यातूनच घेतली आहेत. ‘मेघदूता मध्ये कालिदास राम आणि सीतेच्या वनवासातील जीवनाचे वर्णन करतात. त्यातील मेघदूताच्या (मेघ-संदेशवाहकाच्या) पात्राची तुलना ते हनुमानाशी करतात. ‘रघुवंश’च्या ९ ते १५ या सर्गांमध्ये ते रामकथा पुन्हा कथन करतात. तसेच, पुराणांमधून संदर्भ घेऊन ते रामाच्या पूर्वजांची गाथाही सांगतात.
ते वाल्मीकींना ‘कविः कारुणिकः’ (करुणेचा कवी) असे संबोधतात—’नाट्यशास्त्रा’नुसार, कला ज्या आठ रसांपैकी किंवा भावनांपैकी एखादी भावना जागृत करू शकते, त्यापैकीच ‘करुणा’ हा एक रस आहे. ‘रघुवंश’ मध्ये ‘उत्तरकांडा’ची कथा, जशी ती आज उपलब्ध आहे, तशीच सांगितली गेली आहे. विद्वानांचे असे मत आहे की, जरी ‘उत्तरकांड’ हा मूळ ग्रंथात नंतर झालेला एखादा प्रक्षिप्त भाग (नंतर जोडलेला भाग) असला, तरी तो फार पूर्वीच झाला असावा – कारण भास आणि कालिदास या दोघांनाही या उत्तरकांडाची माहिती असल्याचे दिसून येते.

Picture – Deities at Janaki temple, Janakpur

रामायणावर आधारित अनेक काव्यरचना उपलब्ध आहेत; मात्र, नाटकांची संख्या तुलनेने कमी आहे. इ.स. पहिल्या किंवा दुसऱ्या शतकात संस्कृत नाटके लिहिणारे भास आणि अश्वघोष हे कदाचित पहिले नाटककार असावेत.
अश्वघोष यांनी बौद्ध विषयांवर लेखन केले, तर भास यांनी रामायण, महाभारत आणि बृहत्कथा या तीन प्राचीन महाकाव्यांतील कथांवर आधारित १३ नाटके लिहिली.
रामकथेचे तीन भागांत चित्रण करणारी ‘यज्ञफल’, ‘प्रतिमा-नाटक’ आणि ‘अभिषेक-नाटक’ ही तीन नाटके भास यांच्या नावावर जमा आहेत. यांतील शेवटच्या दोन नाटकांच्या अस्सलतेबाबत मात्र विद्वानांमध्ये चर्चा व मतभेद आहेत. विशेष म्हणजे, भास यांच्या मते रामाने लंकेपर्यंत सेतू (पूल) बांधला नव्हता, तर त्याने केवळ समुद्राला दुभंगले होते. भास यांची ही नाटके रामकथेच्या अत्यंत प्राचीनतेचा एक पुरावाच ठरतात.

Picture – Fragments of Shiv Danush, fossilised remains at Dhanush Dham, near Janakpur

महाराष्ट्री भाषा जिच्यापासून आजच्या रूपातील मराठी भाषा विकसित झाली आहे तिला दक्षिणेतील प्राचीन राजवंशांनी आश्रय दिला होता. वाकाटक राजा प्रवरसेन याने ‘सेतुबंध’ (रामाचा सेतू) या ग्रंथाची रचना केली. या ग्रंथाला ‘रावणवध’ असेही म्हटले जाते.
‘सेतुबंध’मध्ये इंद्रजितच्या रथाचे एक अद्वितीय वर्णन आढळते. हा रथ रूप बदलणाऱ्या अशा शक्तींद्वारे चालवला जात असे, ज्या आपल्या इच्छेनुसार घोडे, सिंह, हत्ती, मेघ किंवा पर्वत यांचे रूप धारण करू शकत होत्या. यामुळे रावणाच्या पुत्राची ‘योद्धा आणि जादूगार’ अशी जी ख्याती आहे, तिला आणखीच एक जादुई परिमाण प्राप्त होते.
राजा प्रवरसेन हा प्रभावतीचा पुत्र होता. स्वतंत्रपणे राज्य करणारी ती पहिली भारतीय स्त्री मानली जाते. ती चंद्रगुप्त विक्रमादित्याची कन्या होती. संभवतः तिने कालिदासालाही आश्रय दिला असावा; कारण कालिदासाचा ‘मेघदूत’ हा काव्यग्रंथ रामटेक येथे रचला गेला, आणि रामटेक हे वाकाटक राजवटीच्या हद्दीत येत असे. अशा प्रकारे, दोन महान ‘रामकथा’ कवींशी तिचा संबंध जोडला जातो.

Picture – Ram-Sita Vivaah Mandap at Janakpur

कुमारदासांचा जन्म सिलोन (श्रीलंका) येथे झाला. संपूर्ण रामायणाची कथा सांगणारे संस्कृत महाकाव्य लिहिणारे ते तेथील पहिले महाकवी होते. त्यांच्या महानतेची तुलना कालिदासाशी केली जाते. त्यांनी रामसेतूच्या निर्मितीदरम्यानच्या एका प्रसंगाचे अत्यंत काव्यात्मक वर्णन केले आहे, जे वर्णन वाल्मीकीच्या महाकाव्यात आढळत नाही. वानरसेना समुद्रात अंदाधुंद दगड फेकत असते. देवमासे ते दगड गिळतात आणि सैन्याचे प्रयत्न वाया जातात. हा प्रसंग आग्नेय आशियाई रामायणे, नृत्यनाट्ये आणि शिल्पकलेमध्ये अत्यंत ठळकपणे आढळतो.
त्यांनी आपल्या महाकाव्याला ‘जानकीहरण’ असे नाव दिल्यामुळे, नंतरच्या एका कवीने, कदाचित आपल्या मूळ स्थानाला आदरांजली म्हणून, उपहासाने म्हटले की, ‘जानकीचे अपहरण’ करण्याचा प्रयत्न फक्त ते म्हणजे कवी कुमारदास आणि रावणच करू शकले असते.

Picture – Enactment of Sita Rama Kalyanam at Vivaah Mandap, Janakpur

महाकवी भट्टी यांनी इ.स.च्या सातव्या शतकात ‘रावणवध’ या ग्रंथाची रचना केली. हे वाल्मीकी रामायणाचेच एक पुनर्कथन असून, ते २२ सर्ग आणि केवळ १६२९ श्लोकांमध्ये गुंफलेले आहे. कवीच्या प्रतिभेला आणि श्रेष्ठत्वाला आदरांजली म्हणून, हा ग्रंथ जनमानसात ‘भट्टिकाव्य’ या नावानेच अधिक ओळखला जातो.
संस्कृत व्याकरणाचे गुंतागुंतीचे नियम काव्यमय स्वरूपात स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी रामायणाचा आधार घेतला आहे. अशा प्रकारच्या उपदेशपर ग्रंथांना पुढे ‘शास्त्रकाव्य’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. भट्टी हे कदाचित गुजरात राज्यातील ‘वल्लभी’ येथील मूळ रहिवासी असावेत; जिथे प्राचीन काळी एक सुप्रसिद्ध विद्यापीठ अस्तित्वात होते.
संदर्भ: अशोक कुमार वर्मा, ‘भट्टिकाव्य में वर्णित शिल्प एवं छंद योजना’ (हिंदी भाषेतील शोधनिबंध), https://ijsrst.com/paper/2940.pdf

Picture – Sri Ram Temple, Janakpur

अभिनंदाने पूर्व भारतातील पाल दरबारात ‘रामचरित’ हे महाकाव्य रचले. त्याला ‘गौड कुंभकार’ (गौडचा – म्हणजेच बंगालचा – कलाकार) म्हणून गौरवण्यात आले. तो असा दावा करतो की, सुमित्रा ही मूळची ‘मागधी’ होती आणि ती एका पतित क्षत्रिय कुळातील, म्हणजेच ‘करणी’ वर्गातील होती. दशरथाच्या इतर राण्यांच्या तुलनेत तिचा सामाजिक दर्जा कनिष्ठ असल्याने, यज्ञात मिळणाऱ्या ‘चरू’चा (प्रसादाचा) काही भाग तिला मिळाला नाही. तेव्हा कौसल्या आणि कैकेयी यांनी आपापल्या वाट्यातील अर्धा भाग सुमित्रेला दिला. परिणामी, तिला दोन पुत्रांची प्राप्ती झाली.
सुमित्रा ही मूळची मगधची राजकन्या होती, ही कल्पना सर्वप्रथम कालिदासाने मांडली होती. वाल्मीकी रामायणाच्या काही पौर्वात्य आवृत्त्यांमध्ये ही कथा आढळते; तथापि, रामायणाच्या ‘चिकित्सक आवृत्ती’ मध्ये मात्र या कथेचा समावेश नाही.

Picture – Sita is found, Mithila Wall Art, Janakpur

भारतीय राजे तत्वज्ञानाचे अभ्यासक आणि योद्धे दोन्ही असण्याची अपेक्षा होती. सातवाहनांचे हाळ, वाकाटकांचे प्रवरसेन, कन्नौजचे हर्ष, राष्ट्रकूटांचे अमोघवर्ष, विजयनगरचे कृष्णदेव आणि गुरु गोविंद सिंग यांसारख्या अनेक राजांनी अनेक श्रेष्ठ रचना केल्या आहेत. त्या सर्वांना ह्या महान कार्यांसाठी श्रेय द्यायला हवे.
भोजांच्या नावावर अनेक ग्रंथांचे श्रेय आहे. त्यांचे ‘रामायण चंपू’ हे अक्षरशः ‘वाल्मिकींचे पुनर्कथन’ आहे. उदाहरणार्थ, अहल्या प्रकरणामध्ये त्यांनी मूळ कथेचे अनुसरण केले आहे. गौतम आपल्या पत्नीला अदृश्य होण्याचा शाप देतो. बहुतेक पुनर्कथनांमध्ये तिला दगडात रूपांतरित केले जाते. भोजांनी फक्त सुंदरकांडापर्यंतच लेखन केले. नंतरच्या कवींनी उर्वरित कांड त्यांच्या शैलीत लिहिले.

Picture – Young Sita effortlessly lifts Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

अभिनवगुप्त हे भारतीय तत्त्वज्ञानातील एक शिरोमणी मानले जातात. त्यांनी वेदान्त, तंत्र आणि सौंदर्यशास्त्र या विषयांवर लेखन करून ‘काश्मिरी शैवदर्शना’ची ही अद्वितीय अशी तात्विक विचारधारा निर्माण केली. त्यांचे एक प्रमुख शिष्य म्हणजे क्षेमेंद्र; ज्यांनी चार ग्रंथांची – म्हणजेच ‘मंजरीं’ची – रचना केली.
‘रामायणमंजरी’ मध्ये त्यांनी वाल्मीकींचेच अनुकरण केले आहे. परंतु त्यांनी ही कथा ६,४०० श्लोकांमध्ये गुंफली आहे, जी वाल्मीकींच्या मूळ ग्रंथाच्या आकाराच्या केवळ एक-चतुर्थांश इतकी आहे. ‘भारतमंजरी’ मध्ये त्यांनी महाभारताचे पुनर्कथन केले आहे; मात्र त्यातील संक्षिप्त रामकथा (केवळ ४८ श्लोकांची) ही वाल्मीकींच्या परंपरेचे अनुसरण करते, व्यासांच्या ‘रामोपाख्याना’चे नव्हे.
‘दशावतारचरित’ ही विष्णूच्या दहा अवतारांवर आधारित सर्वोत्तम रचनांपैकी एक मानली जाते. या ग्रंथातील रामकथा ही वाल्मीकी किंवा पुराणे यांचे अनुकरण न करता, व्यासांच्या ‘रामोपाख्याना’चे अनुसरण करते. त्यांनी ‘बृहत्कथे’चेही पुनर्कथन केले असून, त्यामध्ये विरही प्रेमींच्या वेदनांचे चित्रण करण्यासाठी त्यांनी रामकथेचा आधार घेतला आहे; साहजिकच, यात त्यांनी कथेतील घटनाक्रमापेक्षा मानवी भावनांवरच अधिक भर दिला आहे. अशा प्रकारे, त्यांनी रामकथेचे पुनर्कथन चार वेगवेगळ्या पद्धतींनी केले आहे.

Picture – Rama liberates Ahilya, Mithila Wall Art, Janakpur

भवभूतीने आठव्या शतकात रामकथेवर आधारित दोन नाटके लिहिली – ‘महावीरचरित’, ज्यात रामकथेच्या पहिल्या सहा कांडांचा समावेश आहे, आणि ‘उत्तररामचरित’, जे उत्तरकांडावर आधारित आहे.
सोमदेवाच्या अकराव्या शतकातील ‘कथासरित्सागर’ या काव्यग्रंथात रामकथा अशा प्रकारे पुन्हा मांडली आहे, की ती एका आदर्श प्रेमकथेचे उत्तम उदाहरण ठरावी. या दोन्ही रचना वाल्मीकींच्या रामकथेचे अनुसरण करतात, परंतु त्यांचा शेवट मात्र वेगळा आहे. भवभूतीच्या नाटकात, लव आणि कुश आपल्या आईच्या जीवनावर वाल्मीकींनी लिहिलेले एक नाटक रंगमंचावर सादर करतात; हे पाहून रामाला आपल्या कृत्याबद्दल अपराधी वाटू लागते.
सोमदेव एका पक्षिणीची कथा सांगतो, जिच्या पतीने तिच्यावर चारित्र्यहीनतेचा आरोप केला होता. त्या पक्षिणीने देवांकडे दाद मागितली; तेव्हा देवांनी एका सरोवराची निर्मिती केली, ज्यात केवळ पवित्र व्यक्तीच स्नान करू शकत होती. त्या पक्षिणीप्रमाणेच, सीतेनेही ही अग्निपरीक्षा सहजपणे उत्तीर्ण केली. त्यानंतर वाल्मीकींच्या आश्रमातील ऋषी रामाला शाप देण्यासाठी उद्युक्त होतात, परंतु सीता त्यांना तसे करण्यापासून रोखते. लव आणि कुश मोठे झाल्यानंतर, ऋषींनी रामाला सीतेचा पुन्हा स्वीकार करण्यासाठी राजी केले. या दोन्ही साहित्यकृतींमध्ये, राम आपले राज्य आपल्या पुत्रांच्या हाती सोपवतो आणि त्यानंतर सीतेसह सुखाने उर्वरित आयुष्य व्यतीत करतो.

Picture – Rama and Sita see each other, Mithila Wall Art, Janakpur

‘रामचरितमानस’मध्ये तुलसीदास लिहितात, “अगुण सगुण दुइ ब्रह्मस्वरूप” – ईश्वराची दोन रूपे आहेत, एक गुणी आणि दुसरे अगुणी. हे ‘अध्यात्म रामायणा’वरून निष्पन्न होते. हा ग्रंथ अद्वैत वेदान्ताच्या चौकटीत रामायणाच्या कथेचा रूपकात्मक अर्थ लावतो. याचा समावेश ब्रह्मांड पुराणात आहे. हा ग्रंथ रामानंदांच्या चळवळीचा एक संस्थापक ग्रंथ आहे, ज्याने उत्तरेत रामभक्ती लोकप्रिय केली. रामानंदांचा कबीर आणि तुलसीदास या दोघांवरही मोठा प्रभाव होता.

Picture – Rama breaks the Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

रामभक्तीमध्ये ‘दास्यभक्ती’ला (पूर्ण शरणागतीला) विशेष महत्त्व दिले जाते आणि हनुमान हे याचे आदर्श भक्त मानले जातात. परंतु, पंधराव्या शतकात काही संप्रदायांनी रामोपासनेमध्ये ‘मधुराभक्ती’ची (ईश्वरी प्रेमाची) संकल्पना रुजवली. ही संकल्पना राधा-कृष्ण आणि गोपींच्या कथांवर आधारित होती. मात्र, रामाच्या बाबतीत या ‘रासलीले’मध्ये गोपींचा समावेश नव्हता; कारण राम हे केवळ एकाच स्त्रीशी- सीतेशी एकनिष्ठ होते. या प्रभावाची झलक कुमाऊँमधील होळीच्या प्रसिद्ध संगीत-उत्सवांमध्ये (ज्यांना ‘बैठी होळी’ आणि ‘खडी होळी’ म्हणून ओळखले जाते) पाहायला मिळते. या उत्सवांमधील गीतांमध्ये सीता आणि श्रीराम होळी खेळत असल्याचे वर्णन असते. अमिताभ बच्चन यांनी गायलेले, बॉलिवूडमधील अत्यंत लोकप्रिय गीत—’होरी खेले रघुवीरा अवध में’ (अर्थात: अयोध्येमध्ये राम होळी खेळत आहेत)—हे याच परंपरेचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

Picture – Vivaah, Mithila Wall Art, Janakpur