ମହାଭାରତରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟମୁନିଙ୍କଠାରୁ ରାମୋପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଥିଲେ। ମୁନି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦେବାକୁ ଯାଇ ଏହି କଥାର ଅବତାରଣା କରିଛନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଛନ୍ତି ଯେ ସେ ଯେପରି ଭାବରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଛନ୍ତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାଜା ସେପରି ଦୁଃଖ ପାଇଛନ୍ତି କି? ଏହା ବନବାସ ବେଳେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ
ଜୟଦ୍ରଥ କବଳରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ସମୟରେ ମୁନିଙ୍କଠାରୁ ସେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି।
ରାମୋପାଖ୍ୟାନ ସାତଶହ ଶ୍ଳୋକସମ୍ବିଳିତ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅବତାରଣା।ଏହା ମୂଳ ରାମାୟଣ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ନାଟକୀୟ ଓ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେଶିତ। ଏଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣକୁ ମାରିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ରାମ ନୁହେଁ। ତା ଛଡା ଏହା ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକରେ ହିଁ ଶେଷ ହୋଇଛି। ଏଥିରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣନା ନାହିଁ।
କେତେକ ପୁରାଣକାର ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଏହା ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରମାଣ ଯେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ବାଲ୍ମିକୀଙ୍କ ରାମାୟଣରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେସଂଯୋଗ ହୋଇଥିଲା | ତେବେ ଏହା ରାମ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ବଂଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡରେ ମଧ୍ଯ ରାବଣଙ୍କ ବଂଶର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

Picture – Janaki Mata temple at Janakpur, Nepal

ଡ଼ା. ରାଘବନଙ୍କ ମତରେ, “କାଳିଦାସଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ବାଲ୍ମୀକି ସମାହିତ ଥିଲେ।”କାଳିଦାସ ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ କାବ୍ୟର ନାଁ ‘ରଘୁବଂଶ’ ଓ ‘କୁମାରସମ୍ଭବ’ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଲେଖାରୁ ଆନିତ। କାଳିଦାସ ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କର ନିର୍ବାସିତ ଜୀବନକୁ ‘ମେଘଦୂତ’ କାବ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ମେଘମାଳା ସହିତ ବାର୍ତ୍ତାବହ ରୂପରେ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି।’ରଘୁବଂଶ’ର ପଞ୍ଚମରୁ ପଞ୍ଚଦଶ ପଦମଧ୍ୟରେ ସେ ରାମକଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ପୂରାଣବର୍ଣିତ କାହାଣୀସବୁରୁ ରାମଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କଥା ତାଙ୍କ କାବ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି।
ସେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଜଣେ ‘କରୁଣାମୟ କବି’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରର ଅଷ୍ଟରସ ମଧ୍ୟରେ କରୁଣାରସ ଅନ୍ୟତମ ଯାହାକୁ କଳା ଓ ସାହିତ୍ୟମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କରାଯାଏ।
‘ରଘୁବଂଶ’ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ କାହାଣୀକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେପରି ଏହା ଆଜି ବି ପରିଚିତ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଯଦିଓ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ଏକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଯୋଗ , ଏହା ଖୁବ ଅଳ୍ପ ଦିନରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା-ଯେହେତୁ ଉଭୟ ଭାସ ଏବଂ କାଳିଦାସ ଏହା ଜାଣିଥିବା ପରି ମନେହୁଏ |

Picture – Deities at Janaki temple, Janakpur

କାବ୍ଯ ରୂପରେ ଅନେକ ରାମକଥା ରହିଛି। ତେବେ ନାଟକରୂପରେ ବହୁତ କମ୍ କୃତି ରହିଛି। ଭାସ ଏବଂ ଅଶ୍ୱଘୋଷ ବୋଧହୁଏ ପ୍ରଥମ କରି ସଂସ୍କୃତରେ ନାଟକ ଲେଖିଥିଲେ, ପ୍ରାୟ ପ୍ରଥମ-ଦ୍ଵିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ।

ଅଶ୍ୱଘୋଷ ବୌଦ୍ଧ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଲେଖିଥିଲେ। ଭାସ ତିନୋଟି ପ୍ରାଚୀନ ମହାକାବ୍ଯ-ରାମାଯ଼ଣ, ମହାଭାରତ ଏବଂ ବୃହତ୍କଥାର କାହାଣୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ ତେରଟି ନାଟକ ରଚନା କରିଥିଲେ।

ଭାସଙ୍କୁ ତିନୋଟି ନାଟକ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟ ଦିଆଯାଏ ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମକଥାକୁ ତିନୋଟି ଭାଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ-‘ଯଜ୍ଞଫଳା’, ‘ପ୍ରତିମାନାଟକ’, ‘ଅଭିଷେକନାଟକ’। ଶେଷ ଦୁଇଟିର ସତ୍ଯତା ଉପରେ ବିତର୍କ ହେଉଛି। କୌତୁହଳର ବିଷୟ ହେଉଛି, ଭାସ କହିଛନ୍ତି ଯେ ରାମ ଲଙ୍କାକୁ ଏକ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରିନଥିଲେ, ସେ କେବଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ବିଭାଜିତ କରିଥିଲେ। ଭାସଙ୍କ ନାଟକ ହେଉଛି ରାମକଥାର ମହାନ ପ୍ରାଚୀନତାର ପ୍ରମାଣ।

Picture – Fragments of Shiv Danush, fossilised remains at Dhanush Dham, near Janakpur

ମରାଠୀ ଭାଷାର ପ୍ରାକ୍ତନ ରୂପ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀ, ସାହିତ୍ଯକ କାର୍ଯ୍ଯ ପାଇଁ ବେଶ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା।ଏହାର ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯର ପ୍ରାଚୀନ ରାଜବଂଶ ଦ୍ୱାରା ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରାଯାଇଥିଲା | ବକାଟକ ରାଜା ପ୍ରବରସେନ ସେତୁବନ୍ଧ (ରାମଙ୍କ ସେତୁ) ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ରାବଣବଧ ମଧ୍ଯ କୁହାଯାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ରଥ ବିଷଯ଼ରେ ସେତୁବନ୍ଧରେ ଏକ ଅନନ୍ଯ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଏହା ଆକୃତି ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଘୋଡ଼ା, ସିଂହ, ହାତୀ, ମେଘ ଏବଂ ପର୍ବତ ପାଲଟିଯାଉଥିଲେ। ଜଣେ ଯୋଦ୍ଧା ତଥା ଯାଦୁକର ଭାବରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅର ସୁନାମକୁ ଏହା ଅଧିକ ଯାଦୁ ଯୋଗ କରେ |
ପ୍ରବରସେନ ଥିଲେ ପ୍ରଭାବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର। ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଶାସନ କରିବାରେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ମହିଳା। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ଯଙ୍କ ଝିଅ ଥିଲେ। ସେ ବୋଧହୁଏ କାଳିଦାସଙ୍କର ମଧ୍ଯ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରିଥିଲେ-ତାଙ୍କର ମେଘଦୂତ ରାମଟେକରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ବକାଟକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି | ଏହିପରି ସେ ଦୁଇଜଣ ମହାନ କବି ରାମକଥା ସହ ଜଡିତ।

Picture – Ram-Sita Vivaah Mandap at Janakpur

କୁମାରଦାସ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମ ବ୍ଯକ୍ତି ଥିଲେ ଯିଏକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ କାହାଣୀକୁ ନେଇ ଏକ ସଂସ୍କୃତ ମହାକାବ୍ଯ ରଚନା କରିଥିଲେ। ମହାନତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତାଙ୍କୁ କାଳିଦାସଙ୍କ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ସେ ରାମସେତୁ ନିର୍ମାଣ ସମୟର କଥାକୁ ଏକ ଅଧ୍ଯ୍ଯାୟରେ ଅତ୍ଯନ୍ତ କାବ୍ଯିକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ଯାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଵାଲ୍ମିକୀ ରାମାୟଣରେ ନାହିଁ | ଯେପରି ମାଙ୍କଡ଼ ସେନାର ଅନିୟମିତ ଭାବରେ ସମୁଦ୍ରରେ ପଥର ଫିଙ୍ଗିବା, ତିମିମାନେ ଏହି ପଥରଗୁଡ଼ିକୁ ଗିଳିଦେବା ଏବଂ ସେନାର ପ୍ରୟାସ ବ୍ଯର୍ଥ ହୋଇଯିବା ଆଦି। ଏହି ଅଧ୍ଯାୟ ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବ ଏସିଆର ରାମାୟଣ, ନୃତ୍ଯ ନାଟକ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତିକଳାରେ ବହୁଳ ଭାବେ ପ୍ରମୁଖ |

ଯେହେତୁ ସେ ତାଙ୍କ ମହାକାବ୍ଯର ନାମ ‘ଜାନକୀହରଣ”ରଖିଥିଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ଜଣେ କବିଙ୍କ ଭାଷାରେ କେବଳ ସେ ଓ ରାବଣ ହିଁ’ଜାନକୀ ଅପହରଣ” ର ପ୍ରୟାସ କରିପାରିଥାନ୍ତେ। ବୋଧହୁଏ ଏହା ତାଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ରୂପରେ।

Picture – Enactment of Sita Rama Kalyanam at Vivaah Mandap, Janakpur

ମହାକବି ଭଟ୍ଟି ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ‘ରାବଣବଧ “ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହା ଵାଇଶିଟି ସର୍ଗ ଏବଂ ମାତ୍ର ୧୬୨୯ଟି ଶ୍ଳୋକରେ ବାଲ୍ମିକୀରାମାୟଣର ଏକ ପୁନଃକଥନ। କବିଙ୍କ ଉତ୍କର୍ଷତା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ସ୍ୱରୂପ ଏହାକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ଭାବେ ‘ଭଟ୍ଟି-କାବ୍ଯ” କୁହାଯାଏ।

ସଂସ୍କୃତ ବ୍ଯାକରଣର ଜଟିଳ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ କାବ୍ଯ ଶୈଳୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପାଇଁ ସେ ରାମାୟଣର ବ୍ଯବହାର କରନ୍ତି। ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାତ୍ମକ ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ “ଶାସ୍ତ୍ର-କାବ୍ଯ”ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଭଟ୍ଟି ସମ୍ଭବତଃ ଗୁଜରାଟର ବଲ୍ଲଭିର ମୂଳ ବାସିନ୍ଦା ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାଚୀନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ଯାଳୟ ଥିଲା।

ଉତ୍ସଃ ଅଶୋକ କୁମାର ବର୍ମା, ‘ଭଟ୍ଟି-କାବ୍ଯ ମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ୍ ଶିଳ୍ପ ଓ ଚାନ୍ଦ ଯୋଜନା’ (ହିନ୍ଦୀରେ କାଗଜ) https://ijsrst.com/paper/2940.pdf

Picture – Sri Ram Temple, Janakpur

ପୂର୍ବ ଭାରତର ପାଲ ଦରବାରର ଅଭିନନ୍ଦନ ମହାକାବ୍ଯ ‘ରାମଚରିତ’ ରଚନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ‘ଗୌଡ଼ର କୁମ୍ଭକାର’ (ଗୌଡ-ବଙ୍ଗଳାର ଏକ ଅନ୍ୟ ନାମ) ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଥିଲା। ସେ ଦାବି କରନ୍ତି ଯେ ସୁମିତ୍ରା ଜଣେ ‘ମଗଧି’ ଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ପତିତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରିବାରରୁ ଆସିଥିବା ଜଣେ ‘କରଣି’। ଯେହେତୁ ଦଶରଥଙ୍କର ଅନ୍ଯ ରାଣୀମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତି ନ୍ୟୁନରେ ଥିଲା, ସେ ଯଜ୍ଞରେ ‘କାରୁ’ (ନୈବେଦ୍ଯ)ର କୌଣସି ଅଂଶ ପାଇ ନ ଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଖରୁ ସୁମିତ୍ରା ପ୍ରସାଦର ଅଧା ଅଧା ଅଂଶ ପାଇଥିଲେ। ସେଥିପାଇଁ ସେ ଦୁଇପୁତ୍ରସନ୍ତାନର ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭକଲେ।
କାଳିଦାସ ପ୍ରଥମେ କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ଜଣେ ମଗଧ ରାଜକୁମାରୀ। ଏ ବିଷୟ ବାଲ୍ମିକୀରାମାୟଣର କେତେକ ପୂର୍ବଭାରତର ଲେଖାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତେବେ ଏହା ମୂଖ୍ୟ ସଂସ୍କରଣରେ ମିଳେନାହିଁ।

Picture – Sita is found, Mithila Wall Art, Janakpur

ଭାରତୀୟ ରାଜାମାନେ ଉଭୟ ଦାର୍ଶନିକ ଏବଂ ଯୋଦ୍ଧା ରୂପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।ସାତବାହନର ହାଲ,ବକାଟକର ପ୍ରବରସେନ, କନୌଜର ହର୍ଷ, ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟର ଅମୋଘବର୍ଷ, ବିଜୟନଗରର କୃଷ୍ଣଦେବ ଏବଂ ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହଙ୍କ ଭଳି ଅନେକ ରାଜା ମହାନ କାର୍ଯ୍ଯ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟ ପାଇଛନ୍ତି।

ଏକାଧିକ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିବାର ଶ୍ରେୟ ଭୋଜଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥାଏ। ତାଙ୍କର ‘ରାମାଯ଼ଣ ଚମ୍ପୁ “ବାସ୍ତବରେ “ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ”ର ପୁନଃ କଥନ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସେ ଅହଲ୍ୟା ଅଧ୍ଯାୟରେ ମୂଳଲେଖାକୁ ଅନୁସାରେ କରନ୍ତି ଗୌତମ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ଯ ହେବା ପାଇଁ ଅଭିଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ଅଧିକାଂଶ ପୁନଃରଚନାରେ ତାଙ୍କୁ ପଥରରେ ପରିଣତ ହେବା ଅଭିଶାପର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।
ଭୋଜ ତାଙ୍କ ରଚନାକୁ କେବଳ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ଯନ୍ତ ସୀମିତ ରଖି ଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀସମୟରେ ଅନ୍ୟ କବିମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ କାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କରି ଶୈଳୀରେ ଲେଖିଥିଲେ।

Picture – Young Sita effortlessly lifts Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

ଅଭିନବଗୁପ୍ତ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନର ମୁକୁଟମଣି ମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରୁ ଅନ୍ଯତମ। କାଶ୍ମୀରୀ ଶୈବବାଦର ଅନନ୍ଯ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ସେ ବେଦାନ୍ତ, ତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ଯ ଉପରେ ବହୁ ଲେଖା ଲେଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ଯତମ ପ୍ରମୁଖ ଶିଷ୍ଯ ଥିଲେ କ୍ଷେମେନ୍ଦ୍ର, ଯିଏକି ‘ମଞ୍ଜରୀ’ ନାମରେ ଚାରୋଟି ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଥିଲେ।

‘ରାମାଯ଼ଣମଞ୍ଜରୀ’ରେ ସେ ବାଲ୍ମିକୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବାଲ୍ମିକୀରାମାୟଣର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଆକାରରେ ମାତ୍ର ଚଉଷଠିଶହଟି ପଦରେ କାହାଣୀଟି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ‘ଭାରତମଞ୍ଜରୀ’ରେ ମହାଭାରତକୁ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଥିବା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରାମକଥା ମାତ୍ର ୬୪ଟି ପଦ ବ୍ଯାସର ରାମୋପାଖ୍ଯାନକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ବାଲ୍ମୀକୀରାମାୟଣକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।

‘ଦଶାବତାରଚରିତ’ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶ ଅବତାର ଉପରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ଯ ମଧ୍ଯରୁ ଗୋଟିଏ | ଏଠାରେ ରାମକଥା ବାଲ୍ମିକୀ କିମ୍ବା ପୁରାଣକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ ବରଂ ବ୍ଯାସଙ୍କ ରାମୋପାଖ୍ଯାନକୁ ଅନୁସରଣ କରେ | ସେ ବୃହତ୍କଥା ମଧ୍ଯ ଦୋହରାନ୍ତି ଏବଂ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଥିବା ପ୍ରେମୀମାନଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପାଇଁ ରାମକଥା ବ୍ଯବହାର କରନ୍ତି, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଆବେଗ ଉପରେ ଧ୍ଯାନ ଦିଅନ୍ତି, କୌଣସି ଘଟଣା ଉପରେ ନୁହେଁ | ଏହିପରି,ସେ ଚାରିଟି ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ରାମକଥାକୁ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି |

Picture – Rama liberates Ahilya, Mithila Wall Art, Janakpur

ଭବଭୂତି ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରାମକଥା ଉପରେ ଦୁଇଟି ନାଟକ ଲେଖିଥିଲେ-ପ୍ରଥମ ଛଅଟି କାଣ୍ଡକୁ ନେଇ ‘ମହାବୀରଚରିତ’ ଏବଂ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ’ଉତ୍ତରରାମଚରିତ’।

ସୋମଦେବଙ୍କ ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର କବିତା ‘କଥାସରିତସାଗର’ ରାମକଥାକୁ ଏକ ପ୍ରେମ କାହାଣୀ କିପରି ହେବା ଉଚିତ ତାହାର ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବରେ ପୁନଃ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ | ଉଭୟ ଭଵଭୂତି ଓ ସୋମଦେବ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଉଭୟର ଶେଷ ଭିନ୍ନ | ଭବଭୂତି ଲଭ କୁଶ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମା”ଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଲିଖିତ ତଥ୍ୟକୁ ନେଇ ନାଟକ ମଞ୍ଚସ୍ଥ କରନ୍ତି ଯାହା ରାମଙ୍କୁ ଦୋଷୀ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଏ | ସୋମଦେବ ଏକ ପକ୍ଷୀର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସଘାତକତା ଅଭିଯୋଗ ଆଣିଥିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବାରୁ ସେମାନେ ଏକ ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ଜଣେ ଶୁଦ୍ଧବ୍ଯକ୍ତି ହିଁ ଗାଧୋଇ ପାରିବେ। ପକ୍ଷୀଟି ଭଳି ସୀତା ମଧ୍ଯ ସହଜରେ ଏହି ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ। ତା ‘ପରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମର ଋଷିମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସୀତା ସେମାନଙ୍କୁ ଅଟକାନ୍ତି | ଲବ କୁଶ ବଡ଼ ହେବା ପରେ, ଋଷିମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେବା ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଥିଲେ। ଉଭୟ ରଚନାରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ଯ ହସ୍ତାନ୍ତର କରନ୍ତି ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ସୁଖରେ କାଳାତିପାତ କରନ୍ତି।

Picture – Rama and Sita see each other, Mithila Wall Art, Janakpur

ରାମଚରିତମାନସ’ରେ ସନ୍ଥ ତୁଳସୀ ଲେଖିଛନ୍ତି,” ଅଗୁଣ, ସଗୁଣ ଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ “-ଭଗବାନଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି, ଗୋଟିଏ ଯୋଗ୍ଯ, ଅନ୍ଯଟି ଅଯୋଗ୍ଯ। ଏହା ‘ଅଧ୍ଯାତ୍ମ ରାମାୟଣ’ରୁ ଅନୁସୃତ।

ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ରାମାୟଣର କାହାଣୀକୁ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଢାଞ୍ଚାରେ ରୂପକ ଭାବରେ ବ୍ଯାଖ୍ଯା କରେ | ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ରାମାନନ୍ଦଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପାଠ୍ଯ ଥିଲା,ଯାହା ଉତ୍ତରଭାରତରେ ରାମ ଭକ୍ତିକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥିଲା | ରାମାନନ୍ଦ ଉଭୟ କବୀର ଏବଂ ତୁଳସୀଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ।

Picture – Rama breaks the Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

ରାମ ଭକ୍ତି ଦାସ୍ୟ ଭକ୍ତି (ସମର୍ପଣ) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ହନୁମାନ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦର୍ଶ ଭକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ପନ୍ଦରଶହ ଶତାବ୍ଦୀରେ, କେତେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ରାମ ପୂଜାରେ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଭକ୍ତି (ଦିବ୍ଯ ପ୍ରେମ) ଭାବର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ। ଏହା ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଏବଂ ଗୋପୀମାନଙ୍କ କାହାଣୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ରାସଲୀଲା ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିନଥିଲା କାରଣ ରାମ କେବଳ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଭାବ କୁମାଓଁ (ବୈଠାକି ଏବଂ ଖାରୀ ହୋଲି)ରେ ହୋଲିର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଂଗୀତ ଉତ୍ସବରେ ଦେଖାଯାଇପାରେ | ଏଥିରେ ସୀତା ଏବଂ ରାମଙ୍କର ହୋଲି ଖେଳଗୀତର ଅବତାରଣା ରହିଛି। ଅମିତାଭ ବଚ୍ଚନ ଲୋକପ୍ରିୟ ବଲିଉଡ ଗୀତ ‘ହୋରି ଖେଲେ ରଘୁବୀର ଅୱଧ ମେ “ଗାଇଥିଲେ-ଅଯୋଧ୍ଯାରେ ରାମଙ୍କ ହୋଲି ଖେଳକୁ ମନେପକାଇ ଲୋକମାନେ ଏହି ଗୀତ ଗାଇଥାନ୍ତି।

Picture – Vivaah, Mithila Wall Art, Janakpur