महाभारते युधिष्ठिरः ऋषिमार्कण्डेयमुखात् रामोपाख्यानं शुश्राव। ऋषिः युधिष्ठिरस्य दुःखं न्यूनं कर्तुं समियेष। युधिष्ठिरः जिज्ञासते स्म किङ्केनचन एतावद्दुःखमनुभूतम् उत न पुरा। इदं तदाभवत् यदा द्रौपदी जयद्रथहस्तात् रक्षिता वनवासकाले। रामोपाख्यानमिति ७०० श्लोकेषु रामायणस्य संक्षिप्तं रूपमस्ति। रामोपाख्याने क्रियाप्रधानता वर्तते न तु विचारप्रधानता। महर्षिवाल्मीकिविषये अपि बहूक्तमस्ति अस्मिन्। लक्ष्मणः कुम्भकर्णं जघान न रामः तथा च अस्योपसंहारः रामाभिषेकेण भवति उत्तरकाण्डः न विद्यते एव अत एव वाल्मीकीये रामायणे उत्तरकाण्डं प्रक्षिप्तम् अनन्तर्वर्तिभिः जनैः इति केचन विद्वांसः तर्कयन्ते यद्यपि रामोपाख्यानं रामरावणयोः वंशविवरणेनारभते तथैव उत्तरकाण्डोऽपि रावणवंशपरिचयेन आरभते।

Picture – Janaki Mata temple at Janakpur, Nepal

श्रीराघवन्वर्यः लिलेख यत् कालिदासमनः वाल्मीकिमयम् आसीत् तस्य रघुवंशकाव्यं कुमारसम्भवकाव्यञ्च वाल्मीकेः प्राभाविते स्तः। कालिदासः मेघदूतेऽपि सीतारामयोः विवासनं व्यवृणोत्। तेन दूतस्य मेघस्य साम्यं हनुमता साकं कृतम्। कालिदासः नवमात् पञ्चदशं यावत् रामकथाम् अकथयत् रघुवंशे तथैव पुराणेषु लिखिताः रामपूर्वजकथाः अपि सः उक्तवान्।
सः महर्षिं वाल्मीकिं कारुणिकः कविः इति अकथयत्। करुणा इति अन्यतमः रसः अष्टरसेषु नाट्यशास्त्रोल्लिखितेषु।
रघुवंशमहाकाव्ये तथैवास्ति उत्तरकाण्डम् यथा अद्य वाल्मीकीये रामायणे विद्यते।
विद्वद्भिः मन्यते प्रक्षिप्तांशः वाल्मीकिरामायणस्य भासकालिदासाभ्यां प्रागेव समायोजितः इति।

Picture – Deities at Janaki temple, Janakpur

काव्यात्मिकाः नैकाः रामकथाः सन्ति किन्तु नाट्यात्मिकाः न। भासाश्वघोषौ प्रायः आदिमौ यौ संस्कृतनाटकानि विरचयामासतुः प्रायशः प्रथमद्वितीयख्रिष्टाब्दे।
अश्वघोषः बौद्धपरम्परयालिखत्। भासः त्रयोदश नाटकानि लिलेख रामायणमहाभारतबृहत्कथाधारितानि।
यज्ञफलं प्रतिमानाटकम् अभिषेकनाटकम् इति भासेन रचितानि मन्यन्ते। प्रतिमाभिषेकयोः विषये विवादः वर्तते।
भासकथनानुगुणं रामः न निरमात् सेतुं लङ्कां यावत् अपितु समुद्रमेव विभक्तं चकार भागद्वये। भासनाटकानि प्रमाणवत् सन्ति रामायणस्य प्राचीनतायाः।

Picture – Fragments of Shiv Danush, fossilised remains at Dhanush Dham, near Janakpur

महाराष्ट्री इति मराठीभाषायाः जन्मदात्री भाषा आसीत्। इयं स्वसाहित्याय प्रसिद्धासीत्। दक्षिणात्यसाम्राज्यशासने इयम् अधिरक्षिता। वाकाटकवंशीयः राजा प्रवरसेनः सेतुबन्ध रावणवध इति ग्रन्थद्वयम् अलिखत्।
सेतुबन्ध इत्यस्मिन् तु इन्द्जितः रथस्य विशिष्टं विवरणं प्राप्यते। तस्मिन् रथे कामरूपिणः आसन् ये वाञ्छया अश्वाः सिंहाः गजाः जलदाः पर्वतः वा अभवन्। इदं विवरणं रावणसूनोः इन्द्रदितः मायाप्रभावं नितरां वर्धयते।
प्रभावतीपुत्रः आसीत् प्रवरसेनः। सा प्रायः प्रथमा शासनकर्त्री महिला आसीत्। सा चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यस्य आत्मजासीत्। इत्थमपि श्रूयते यत् सा कालिदासाय अपि स्वराज्ये संरक्षणं ददौ कालिदासकृतः मेघदूतं तेन रामटेक मध्ये लिखितं यत् स्थानं वाकाटकराज्याधीनमेव आसीत् अतः सा द्वाभ्यां रामकथाभ्यां सम्बन्धितास्ति।

Picture – Ram-Sita Vivaah Mandap at Janakpur

कुमारदासः श्रीलङ्कायां जातः। जनोऽयं लिलेख संस्कृतमहाकाव्यं यस्मिन् सम्पूर्णा रामकथा वर्णिता अस्ति। तत्प्रभुता कालिदासेन समा इत्युच्यते। अनेन रामसेतुनिर्माणकालः स्वमहाकाव्ये सुकाव्यात्मिकया शैल्या वर्णितः यः वाल्मीकीये न प्राप्यते यथा वानराप्रक्षिप्ताः पाषाणाः तिमिङ्गलैः गीर्यन्ते येन व्यर्थपरिश्रमाः अभवन्। विवरणमिदं दक्षिणपूर्वीयजम्बुद्वीपीयेषु रामायणेषु नृत्यनाट्यमूर्तिकलासु च प्रामुख्यताम् आभजति। जानकीहरणम् इति महाकाव्यस्य नामास्ति इत्यतः रावणः कुमारदासः चैव तथा कर्तुं शक्नुयातामिति कश्चित्कविः वाक्कटाक्षम् अकरोत् प्रायशः स्वस्थानस्य विशेषतां बोधयितुम्।

Picture – Enactment of Sita Rama Kalyanam at Vivaah Mandap, Janakpur

महाकविः भट्टिः ख्रिष्टीये सप्तमाब्दे रावणवधः इति लिलेख। वाल्मीकीयस्य पुनः कथनमस्ति इयं रामकथा द्वाविंशत्यां सर्गेषु तदपि १६२९ श्लोकेषु एवास्ति। कवेः अतुलनीयप्रतिभां विख्यातुमेवेदं भट्टिकाव्यम् इति नाम्ना कथ्यते। व्याकरणविशिष्टनियमान् प्रबोधयितुमेव अयं महोदयः काव्यात्मिकया रीत्या रामायणं लिलेख। तादृशः नियमबोधकः ग्रन्थः शास्त्रकाव्यमिति नाम्ना ज्ञायते। भट्टिः प्रायः गुर्जरप्रदेशस्थेन वल्लभी इति स्थानेन सम्बन्धितः वर्तते यस्मिन् स्थाने पुरा कश्चित् विश्वविद्यलयोऽपि आसीत्।
स्रोतः अशोककुमारवर्मः भट्टिकाव्य में वर्णित शिल्प एवं छन्द योजना। हिन्दी में लिखित पत्र।
https://ijsrst.com/paper/2940.pdf

Picture – Sri Ram Temple, Janakpur

भारतस्य पूर्वीये क्षेत्रे पलशासने अभिनन्दनः महाकाव्यं रामचरितम् अलिखत्। सः गौडकुम्भकारः गौर इत्यस्य निर्माता बङ्गराज्यस्य किञ्चन नाम इत्यतः अनेन नाम्ना आहूयते स्म महोदयः। अयम् अकथयत् सुमत्रा कुलीनक्षत्रीयोत्पन्ना नासीत् इत्यतः दशरथराज्ञीषु सा न्यूनतया गण्यते स्म अतः यज्ञीयप्रसादं नावाप्नोत् सा तदा कौशल्या कैकेयी च तस्यै स्वभागात् अर्धं दत्तवत्यौ अतः सा द्वौ पुत्रौ अजायेताम्। आदौ कालिदासः कथितवान् यत् सा मगधीयराजकुमारी वर्तते इति। इदं विवरणं पूर्वप्रदेशीयपाठभेदेषु प्राप्यते किन्तु मूलसंस्करणे नास्ति।

Picture – Sita is found, Mithila Wall Art, Janakpur

भारतीयाः राजानः दर्शनशास्त्रविदः शस्त्रपटवः च भवन्ति स्म यथा शतवाहनेषु हलः वाकाटकराजेषु प्रवरसेनः कन्नौजराज्यस्य हर्षः राष्ट्रकूटराज्यस्य अमोघवर्षः कृष्णदेवः विजयनगरस्य गुरुगोविन्दसिंहः च सर्वे इमे बहूनि सुकार्याणि चक्रुः। भोजः बहून् ग्रन्थान् रचयामास। तद्विरचिता रामायणचम्पूः साक्षात् वाल्मीकीयमिवास्ति यथा मूलवत् चम्पूरामायणेऽपि अहल्याप्रसङ्गे ऋषिगौतमस्य शापेन तत्पत्नी अदृश्या भवति किन्तु अन्यरामायणेषु तस्याः पाषाणभवनं वर्णितमस्ति। भोजस्तु सुन्दरकाण्डं यावदेव रचयामास ततः अवशिष्टकाण्डानि अनन्तरवर्तिभिः कविभिः तच्छैल्या विरचितानि।

Picture – Young Sita effortlessly lifts Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

अभिनवगुप्तः रत्नमिवास्ति भारतीयदर्शनशास्त्रेषु। सः वेदान्ततन्त्रसौन्दर्यशास्त्राणां विषये अलिखत् काश्मीरस्य विशिष्टदार्शनिकपरम्परां प्रवर्तयितुम्। महोदयस्य प्रमुखः शिष्यः आसीत् क्षेमेन्द्रः यः चतुरः ग्रन्थान् लिलेख मञ्झरी इति नाम्ना।
रामायणमञ्झरी नामके ग्रन्थे सः वाल्मीकेः अनुगामी भवति किन्तु चतुर्थांशम् अर्थात् ६४०० श्लोकान् यावत् विस्तृतं ग्रन्थं अलिखत्।
सः भारतमञ्झर्यां महाभारतकथाम् अलिखत् किन्तु ४८ श्लोकानां या लघ्वी रामकथा तस्मिन् लिखिता सा व्यासकृतरामोपाख्यानाश्रिता वर्तते।
क्षेमेन्द्रस्य दशावतारचरितम् इति विष्ण्ववताराणां विषये लिखितेषु श्रेष्ठतमं कार्यं वर्तते किन्तु तत् वाल्मीकिपुराणानुगामिनि नास्ति अपितु व्यासकृतरामोपाख्यानमेव अन्वसरत्।
क्षेमेन्द्रः बृहत्कथामपि रचयामास तथा तस्यां रामकथाम् आधारीकृत्य सः प्रियाप्रियतमयोः विरहवेदनाम् अवदत् भावान् आश्रित्य न क्रियाः। अतः सः चतुर्धा रामकथां रचयामास।

Picture – Rama liberates Ahilya, Mithila Wall Art, Janakpur

भवभूतिः काव्ये रचयामास रामकथाम् आधारीकृत्य अष्टमे ख्रिष्टाब्दे एकमस्ति महावीरचरितं यस्मिन् षट् काण्डाः एव सन्ति ततश्च उत्तररामचरितम् उत्तरकाण्डं स्वीकृत्य।
एकादशे ख्रिष्टाब्दे सोमदेवकृतः कथासरित्सागरः रामकथाम् आदर्शां प्रेमकथामिव अवर्णयत्। भवभूतिसोमदेवाभ्यां वाल्मीकिः आश्रितः किन्तु उपसंहारः भिन्नरीत्या क्रियते। भवभूतिकृतायां रामकथां लवकुशौ वाल्मीकिरामकथायां वर्णितं सीताजीवनं नाटकरूपेण प्रादर्शयतां येन रामः हीनताम् अनुबभूव। सोमदेवः पक्षिण्याः कथाम् अवर्णयत् यस्यां तत्पतिः न तां विश्वसिति स्म अतः सा देवं प्रार्थयामास। देवः एकं तडागं निरमात् यस्मिन् कश्चित् शुद्धहृदयवान् एव स्नातुं शक्नुयादिति पक्षिणी इव सीता अपि सहजतयैव तथाकरोत् तदा वाल्मीक्याश्रमः रामं शपितुं प्रयतते स्म किन्तु सीता तथा न अनुमेने। लवकुशौ यदा ज्येष्ठौ जातौ तदा वाल्मीकिः रामम् अनुमानयत् सीतां प्रतिनेतुम्। भवभूतिसोमदेवयोः कथायां रामः पुत्राभ्यां राज्यं प्रदाय सीतया सह सुखेन उवास।

Picture – Rama and Sita see each other, Mithila Wall Art, Janakpur

श्रीरामचरितमानसे तुलसीदासः लिलेख अगुन सगुन दुई ब्रह्म सरूपा अर्थात् ईश्वरस्य रूपद्वयं विद्यते निर्गुणं सगुणं च इदम् अध्यात्मरामायणेन सम्बन्धितमस्ति। ग्रन्थोऽयं रामकथायाः गूढतत्वानि अद्वैतवेदान्तदृष्ट्या वर्णयति। इदं ब्रह्माण्डपुराणेऽपि प्राप्यते। अध्यात्मरामायणं भारतस्य उत्तरीये क्षेत्रे रामानन्दप्रचारितस्य रामभक्तिप्रसारस्य मूलग्रन्थः वर्तते। रामानन्दप्रभावः बाहुल्येन कबीरतुलसीदासकृतिषु दृश्यते एव।

Picture – Rama breaks the Shiv Danush, Mithila Wall Art, Janakpur

रामभक्त्यै शरणागतिः अर्थात् दासभावः आवश्यकः तादृशभक्त्याः आदर्शः श्रीहनुमान् वर्तते। पञ्चदशे ख्रिष्टाब्दे समाजे माधुर्यभक्तिभावः समानीतः रामार्चनविषये। विषयोऽयं राधाकृष्णगोपीकथानां प्रभावेण आगतः किन्तु श्रीरामार्चनाय रासलीलासु गोप्यः न आगताः यतः रामः एकपत्नीव्रतधारी आसीत्। अस्य भावस्य प्रभावः कुमाऊ इति स्थानस्य प्रसिद्धहोल्युत्सवे द्रष्टुं शक्यते यथा बैठकी होली खड़ी होली चेति। एषु रामसीतयोः गीतानि सन्ति होल्युत्सवस्य। अन्योदाहरणमस्ति चलचित्रे अमिताभ बच्चन इति कलाकारः गायति होरी खेले रघुवीरा अवध में इति अर्थात् रधुवीरः अयोध्यायां होल्युत्सवम् आचरतीति।

Picture – Vivaah, Mithila Wall Art, Janakpur