स्पष्टीकरण: कलकत्त्याचे दत्त कुटुंब स्वतंत्र आणि पुरोगामी विचारांसाठी ओळखले जात असे. विवेकानंदांचे आजोबा संन्यासी झाले होते. त्यांचे वडील, विश्वनाथ, एक वकील आणि रूढी परंपरांचा समाचार घेणारे आणि प्रश्न विचारणारे नास्तिक होते. स्वामी विवेकानंदांच्या मातोश्री भुवनेश्वरी देवी खूप धार्मिक होत्या. त्यांनी त्यांचे नाव वीरेश्वर ठेवले होते, परंतु कुटुंब त्यांना नरेंद्रनाथ म्हणत असे.
महाविद्यालयात, नरेंद्रला खेळ, संगीत आणि पाश्चात्य तत्त्वज्ञान आवडत असे. त्यांचे शिक्षक, प्रोफेसर हॅस्टी, त्यांना प्रतिभावान म्हणत असत. त्यांचे मित्र ब्रजेंद्रनाथ सील एक प्रसिद्ध तत्त्वज्ञ झाले. त्यांनी काही काळासाठी ब्राह्मो समाजात प्रवेश केला होता. नंतर, त्यांनी निकोला टेस्ला आणि रॉबर्ट इंगरसोल यांच्यासारख्या विचारवंतांशी गहन कल्पनांवर चर्चा केली. या विविध प्रभावांनी त्यांच्या जागतिक दृष्टिकोनाला आकार दिला.
स्वामी विवेकानंदांच्या मातोश्री भुवनेश्वरी देवी, यांचे इ.स. १९०० मधील छायाचित्र पुढे प्रस्तुत केले आहे.

श्री रामकृष्ण परमहंस एक महान आध्यात्मिक गुरू, एक ‘परमहंस’ (पूर्णपणे ज्ञानी) होते. त्यांचे औपचारिक शिक्षण झाले नसले तरी, त्यांना अनेक गूढ अनुभव आले होते. काली मातेचे पुजारी म्हणून, त्यांनी अनेक पांथस्त धर्मगुरुंकडून इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्मासह अनेक धर्मांबद्दल शिक्षण घेतले. त्यांची शिकवण ज्ञानमार्ग (वेदांत) आणि भक्तिमार्ग (भक्ती) यांवर आधारित होती.
१८८१ मध्ये, नरेंद्रनाथांनी रामकृष्णांना एक प्रसिद्ध प्रश्न विचारला: “तुम्ही देवाला पाहिले आहे का?” रामकृष्णांनी आत्मविश्वासाने उत्तर दिले की त्यांनी पाहिले आहे. गुरूंना नरेंद्रमध्ये मोठी क्षमता दिसली. तथापि, नरेंद्र एक तर्कशुद्ध व्यक्ती होते आणि त्यांनी सुरुवातीला त्यांच्यावर विश्वास ठेवला नाही. नंतर, नरेंद्रच्या वडिलांचे निधन झाले आणि त्यांचे कुटुंब खूप गरीब झाले. या अडचणीमुळे नरेंद्र जीवनाबद्दल आणि अध्यात्माबद्दल खोलवर विचार करू लागले. नरेंद्रने रामकृष्णांना आपले गुरू म्हणून नेमके कधी स्वीकारले हे निश्चितपणे सांगणे कठीण आहे. विवेकानंदांनी एकदा म्हटले होते की रामकृष्ण आतून ज्ञानी होते, पण बाहेरून भक्त होते. विवेकानंदांनी स्वतःचे वर्णन याच्या उलट केले.
१८८६ सालच्या या छायाचित्रात रामकृष्णांच्या अंत्यसंस्कारावेळी त्यांचे शिष्य दिसत आहेत.

नरेंद्रनाथांना संन्यासी होण्याची तीव्र इच्छा झाली. १८९१ मध्ये, त्यांनी भारतभर प्रवासाला सुरुवात केली. त्यांनी स्वामी विविदिषानंद या नावाने प्रवास केला, ज्याचा अर्थ “जाणण्याची इच्छा असलेला” असा आहे. त्यांनी उत्तरेकडील काश्मीरपासून दक्षिणेकडील कन्याकुमारीपर्यंत प्रवास केला. अलवरमध्ये त्यांची भेट एका महाराजांशी झाली, ज्यांनी मूर्तीपूजेवर टीका केली. त्यांना धडा शिकवण्यासाठी, स्वामींनी महाराजांना त्यांच्या स्वतःच्या वडिलांच्या चित्रावर थुंकण्यास सांगितले.
कन्याकुमारी येथे, ते समुद्रातील एका खडकावर पोहून गेले. त्यांनी तिथे तीन दिवस आणि तीन रात्री ध्यान केले. त्यांना जाणवले की भारत केवळ त्याग आणि सेवेद्वारेच पुन्हा उभा राहू शकतो. त्यांनी पाहिले की श्रीमंत लोक गरिबांबद्दल उदासीन आहेत. म्हणून, त्यांनी भारतासाठी मदत मिळवण्यासाठी आपला संदेश जगापर्यंत पोहोचवण्याचा निर्णय घेतला.
पुढील प्रतिमेमध्ये कन्याकुमारीमध्ये स्वामी विवेकानंद यांनी १८९२ मध्ये ध्यान केले होते, त्या ठिकाणी बांधलेले विवेकानंद रॉक मेमोरियल दिसत आहे.सदर स्मारक विवेकानंदांच्या स्मरणार्थ ध्यान आणि ज्ञानप्राप्तीसाठी भेट दिलेल्या समुद्रातील एका खडकावर बांधले आहे.

कन्याकुमारी येथील ध्यानानंतर, नरेंद्रने पश्चिमेकडे प्रवास करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी ही योजना सर्वप्रथम मद्रासमध्ये जाहीर केली. त्यांच्या अनुयायांनी त्यांना अमेरिकेला जाण्यासाठी मदत म्हणून पैसे गोळा केले. निघण्यापूर्वी, त्यांनी आपल्या मित्राच्या, खेेत्रीच्या राजाच्या, नवजात मुलाला आशीर्वाद देण्यासाठी भेट दिली. राजानेच त्यांना स्वामी विवेकानंद हे नाव स्वीकारण्याची विनंती केली होती.
अमेरिकेतील त्यांच्या यशाची बातमी भारतात पोहोचल्यावर अनेकांना आश्चर्य वाटले. त्यांचे जुने मित्रही सुरुवातीला ओळखू शकले नाहीत की प्रसिद्ध “स्वामी विवेकानंद” हेच त्यांचे प्रिय नरेंद्रनाथ आहेत.
ही प्रतिमा दाखवते की संन्यासी होण्यापूर्वी विवेकानंदांनी ‘नरेंद्रनाथ’ अशी स्वाक्षरी कशी केली होती.

मित्रांनी विवेकानंदांना शिकागो येथील आंतरराष्ट्रीय धर्म परिषदेत उपस्थित राहण्याचा सल्ला दिला होता. तथापि, त्यांच्याकडे अचूक तारखा किंवा प्रवेशासाठी अधिकृत पत्र नव्हते. ते दोन महिने आधीच पोहोचले समाजातील अपरिचित परंतु दयावान मंडळींच्या मदतीवर त्यांना गुजराण करावी लागली होती. बोस्टनमध्ये, हार्वर्डचे प्राध्यापक राईट यांनी त्यांना एक परिचय पत्र दिले. शिकागोमध्ये, हेल कुटुंब त्यांचे आयुष्यभराचे मित्र बनले.
११ सप्टेंबर १८९३ रोजी, त्यांनी एक भाषण दिले, ज्याने सर्वांची मने जिंकली. त्यांनी स्पष्ट केले की सर्व धर्म एकाच देवाकडे घेऊन जातात. त्यांनी वेगवेगळ्या धर्मांची तुलना पाण्याच्या वेगवेगळ्या प्रवाहांशी केली, जे सर्व एकाच समुद्रात मिळतात.
“ज्याप्रमाणे वेगवेगळ्या ठिकाणी उगम पावणाऱ्या नद्यांचे पाणी समुद्रात मिसळते, त्याचप्रमाणे, हे प्रभू, वेगवेगळ्या प्रवृत्तींमुळे माणसे जे वेगवेगळे मार्ग स्वीकारतात, ते कितीही भिन्न, वाकडे किंवा सरळ दिसत असले तरी, ते सर्व तुझ्याकडेच घेऊन जातात.”
त्यांना बाराहून अधिक वेळा बोलण्यासाठी आमंत्रित करण्यात आले. लोकांना वाटले की ते केवळ एका गटासाठी नव्हे, तर संपूर्ण मानवतेसाठी बोलत आहेत.
या छायाचित्रात १८९३ च्या जागतिक धर्म संसदेतील जमलेला समुदाय दिसत आहे.

बौद्ध, जैन आणि ब्राह्मो समाजाचे प्रतिनिधी देखील परिषदेत उपस्थित होते. ॲनी बेझंट यांनी थिओसॉफिस्टांचे प्रतिनिधित्व केले. शिकागोच्या थिओसॉफिकल सोसायटीने विवेकानंदांना मदत करण्यास नकार दिला कारण त्यांनी त्यांच्या विचारसरणीचा स्वीकार केला नाही. तथापि, त्यांच्या मनात त्यांच्याबद्दल कधीही वाईट भावना निर्माण झाली नाही. विवेकानंदांनी सर्व विचारांवर टीका करतानाही त्यातून शिकले. ते आयुष्यभर बौद्ध धर्माचे प्रशंसक होते – बोधगया हे तरुणपणी त्यांनी भेट दिलेले पहिले तीर्थक्षेत्र होते.
बाराणगोर मठात त्यांच्या बंधू संन्याशांना दिलेले त्यांचे पहिले औपचारिक शिक्षण नाताळच्या पूर्वसंध्येला होते आणि ते ख्रिस्ती धर्मावर होते. रामकृष्ण मिशनमध्ये आजही नाताळ मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. त्यांनी मुस्लिमांच्या उत्साहाचे कौतुक केले आणि म्हटले की भारताला वेदांती मन आणि मुस्लिम शरीराची गरज आहे. विकिमीडिया प्रतिमेमध्ये थिओसॉफिस्ट ॲनी बेझंट आणि हेन्रिएटा मुलर दिसत आहेत. मुलरने बेलूर मठाला आर्थिक मदत केली, परंतु नंतर त्यांच्याशी संबंध दुरावले.

शिकागो परिषदेनंतर, विवेकानंदांनी संपूर्ण अमेरिकेत व्याख्याने दिली. त्यांनी अनेक घनिष्ठ मित्र बनवले, परंतु काही वृत्तपत्रांनी त्यांच्याबद्दल नकारात्मक लेख लिहिले. या वृत्तांमुळे त्यांचे अनुयायी चिंतेत पडले, परंतु विवेकानंदांनी त्याकडे गांभीर्याने पाहिले नाही आणि म्हणाले, “तुम्ही मिशनऱ्यांच्या मूर्खपणाला गांभीर्याने घेता हे पाहून मला आश्चर्य वाटते.”
त्यांचे कार्य कायमस्वरूपी करण्यासाठी, त्यांच्या अमेरिकन मित्रांनी त्यांना १८९४ मध्ये न्यूयॉर्कमध्ये पहिली वेदांत सोसायटी सुरू करण्यास मदत केली. नंतर, एका मित्राने त्यांना आध्यात्मिक शिबिरासाठी थाउझंड आयलंड पार्कमध्ये आमंत्रित केले. तेथे बारा विद्यार्थी त्यांच्यासोबत सामील झाले. विवेकानंदांनी आदराचे प्रतीक म्हणून येशू ख्रिस्तांच्या शिकवणीवर प्रवचन देऊन शिबिराची सुरुवात केली. हे स्मारक त्या जागेचे प्रतीक आहे जिथे विवेकानंदांनी त्यांचे प्रसिद्ध आध्यात्मिक शिबिर घेतले होते.

श्री रामकृष्ण परमहंस यांच्या निधनानंतर, विवेकानंदांनी त्यांचे सहकारी संन्यासींसाठी बारानगर आणि आलमबाजार येथे तात्पुरती निवासस्थाने उभारली होती. १८९७ मध्ये अमेरिकेतून परत आल्यावर, त्यांनी एक कायमस्वरूपी केंद्र उभारण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी नवीन मठासाठी कोलकाताजवळील बेलूरची जागा निवडली. मिशनच्या ध्येयाबद्दल मठाच्या उद्दिष्टांबद्दल मत मतांतरे झाली ती म्हणजे वैयक्तिक ध्यानावर लक्ष केंद्रित करावे की इतरांची सेवा करण्यावर?
सर्वांशी विचारांती स्वामी विवेकानानंदानी केवळ सेवेचा मार्ग निवडला. त्यांनी तीन मुख्य ध्येये निश्चित केली: (१) भौतिक आणि आध्यात्मिक कल्याणासाठी ज्ञान; (२) कला आणि उद्योगांना प्रोत्साहन देणे; आणि (३) श्री रामकृष्णांचे वेदांतिक विचार पसरवणे. आज, रामकृष्ण मिशनच्या जगभरात २०० पेक्षा जास्त शाखा आहेत. ते शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शनाद्वारे मानवतेची सेवा करत आहे. आशिष भटनागर यांची ही प्रतिमा रामकृष्ण मठ आणि मिशनचे मुख्यालय असलेल्या बेलूर मठाची आहे.

त्यांची विवाहित बहीण हरमणीने आत्महत्या केली. त्यांच्या कुटुंबातील ही पहिली आत्महत्या नव्हती आणि विवेकानंदांना तिच्या मृत्यूचा खूप मोठा धक्का बसला होता. त्यांनी भारतीय समाजाकडे पाहिले आणि त्याला “ना हिंदू ना वेदांती, फक्त ‘अस्पृश्यतावादी'” असे म्हटले – हा स्त्रियांवर आणि जातीव्यवस्थेच्या नावाखाली घातलेल्या अनेक निर्बंधांचा संदर्भ होता.
त्यांनी हिंदूंना भारताच्या पवित्र भूमीचा अभिमान बाळगण्याचे आवाहन केले. त्यांनी आपल्या अनुयायांना कालबाह्य आणि सनातनी नेत्यांपासून तसेच पाश्चात्य लोकांच्या दिशाभूल करणाऱ्या बुद्धिवादापासून दूर राहण्याचा सल्ला दिला. पाश्चात्य देशांतील स्त्रियांच्या स्वातंत्र्याने ते प्रभावित झाले होते. सिस्टर निवेदिता (मार्गारेट नोबल) ही त्यांची आवडती शिष्या होती, जी भारतीय स्त्रियांसाठी प्रेरणास्रोत आहे असे त्यांना वाटत होते.
पुढील प्रतिमा जोसेफिन मॅक्लिओड, ओलिया बुल आणि सिस्टर निवेदिता यांच्यासोबतचा विवेकानंदांचा १८९८ सालचा फोटो आहे.

एका चर्चेदरम्यान दोन ख्रिश्चन धर्मप्रचारकांनी आपला संयम गमावला आणि हिंदू धर्मावर तीव्र टीका केली. स्वामीजींनी एकाला कॉलर पकडून म्हटले, ‘जर तुम्ही माझ्या धर्माचा अपमान केला, तर मी तुम्हाला समुद्रात फेकून देईन.’ नंतर, कलकत्त्यामध्ये एका शिष्यासोबत असताना त्यांनी विचारले, ‘जर कोणी तुमच्या आईचा अपमान केला तर तुम्ही काय कराल?’”
ख्रिस्ताच्या शिकवणीबद्दल मनापासून आदर असूनही, विवेकानंद काही धर्मप्रचारकांच्या कृतींमुळे निराश झाले होते. हिंदू धर्माच्या जोरदार संरक्षणामुळे त्यांना हिंदू राष्ट्रवादाचे जनक म्हटले जाते.
पुढील छायाचित्र हे स्वामी विवेकानंदांच्या तरुणपणीचे (१८८५ साल) ध्यान करतानाचे आहे.

नेताजी म्हणाले, “स्वामीजी एक पूर्णपणे मर्दानी व्यक्तिमत्त्व होते आणि ते मूळतः एक लढवय्ये होते. परिणामी, ते शक्तीचे उपासक होते आणि त्यांनी वेदांताला एक व्यावहारिक अर्थ दिला. सत्याशी थेट संबंध असलेले सर्वोच्च आध्यात्मिक पातळीचे योगी, (त्यांनी) आपले जीवन आपल्या राष्ट्राच्या आणि मानवतेच्या नैतिक आणि आध्यात्मिक उन्नतीसाठी समर्पित केले होते. जर ते जिवंत असते, तर मी त्यांच्या चरणी लीन झालो असतो.” विवेकानंदांनी एकदा म्हटले होते, “…ज्यांची आपण प्रथम पूजा केली पाहिजे, ते आपले देशबांधव आहेत.”
चित्रात भारतीय संसदेतील विवेकानंदांचा पुतळा दिसत आहे. स्रोत: सुभाषचंद्र बोस स्वामी विवेकानंदांवर – विवेकवाणी,

विवेकानंद म्हणाले की, आध्यात्मिक शिस्तीचे विविध प्रकार वेगवेगळ्या युगांसाठी कार्य करतात. एके काळी तो तपश्चर्येचा अभ्यास होता. दुसऱ्या वेळी तो दैवी प्रेम होते. आणखी एका वेळी तत्त्वज्ञान आणि संन्यास. त्यांनी आधुनिक काळासाठी इतरांची निःस्वार्थ सेवा (कर्मयोग) करण्याचा पुरस्कार केला. त्यांनी भारतीयांसाठी या शिस्तीचा पुरस्कार केला कारण ते तमस, जडत्वाच्या प्रभावाखाली होते.
वैयक्तिकरित्या, त्यांनी या सर्वांचा समन्वय साधला होता – गूढवाद आणि ध्यान, माँ कालीची तीव्र भक्ती, वेदांताचे ज्ञान आणि अथक कर्म. पुढील प्रतिमा शिकागो १८९३ मधील त्यांचा फोटो आहे, जिथे त्यांनी लिहिले आहे की, “एक अनंत, शुद्ध आणि पवित्र – विचारांच्या पलीकडे, गुणांच्या पलीकडे, मी तुला नमन करतो.”