ಶಿವಾಜಿ 1630ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಶಹಜಿಯವರು ಆಗ ಮೊಘಲರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ನಂತರ ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ದಂಡನಾಯಕರಾಗಿ ಬಿಜಾಪುರದ ಅದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿದರು. ಸುಲ್ತಾನರು ಅವರಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿದರು. 1637ರಿಂದ 1642ರ ನಡುವಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಶಿವಾಜಿ ಮತ್ತು ಅವರ ತಾಯಿ ಇಬ್ಬರೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಚಿಕ್ಕಪೇಟೆ ಪ್ರದೇಶದ ಗೌರಿ ಮಹಲ್ ಅಥವಾ ಗೌರಿ ವಿಲಾಸ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಾಜಿಗೆ ಸುಮಾರು 12 ವರ್ಷದ ಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವರನ್ನು ಪುಣೆಗೆ ಮರಳಿ ಕರೆತರಲಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಾಡು ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.
ಚಿತ್ರ ರಚೇತರು: ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ
ಮೂಲ: Shivaji, His life and times , ಗಜಾನನ್ ಭಾಸ್ಕರ್ ಮೆಹೆಂದಳೆ

ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಸೇನೆಯ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿರುವ ಅಷ್ಟಭುಜಾಕೃತಿಯ ಚಿಹ್ನೆಯು ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ರಾಜಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು.
ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಬಹುಪಾಲ ರಾಜರಿಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡವರಾಗಿದ್ದರು. ಸಾ.ಶ. 1674 ರಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಭಿಷಿಕ್ತರಾದ ಅವರು, 5000 ಕ್ಕೂ ಸೈನಿಕರ ಹಾಗೂ 60 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಡಗುಗಳ ನೌಕಾಪಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಹಡಗುಗಳು 30 ರಿಂದ 150 ಟನ್‌ಗಳವರೆಗೆ ತೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವರು ಯುರೋಪಿಯನ್ ನೌಕಾಪಡೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದರು. ಮರಠಾ ಧ್ವಜವು ಕಾಣುತ್ತಲೇ ಅನ್ಯ ಹಡಗುಗಳು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರುವಷ್ಟು ಭೀತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಜಂಜೀರಾದ ಸಿದ್ದಿಗಳ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕೊಂಕಣದ ಕರಾವಳಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಯುರೋಪಿಯನ್ನರಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡರು. ಕೊಲಬಾ, ಅಲಿಬಾಗ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧುದುರ್ಗದಂತಹ ಪರಿಚಿತ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೊಂಕಣ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು 13 ನೌಕಾ ಬಂದರುಗಳ ಸರಮಾಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಅವರನ್ನು ‘ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಪಿತಾಮಹ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಚಿತ್ರ: ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ರಾಜಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಹೋಲುವ ನೌಕಾ ಸೇನೆಯ ಅಷ್ಟಭುಜಾಕೃತಿ ಚಿನ್ಹೆಯ ಹೊಸ ಧ್ವಜ.
ಮೂಲ: The Sea Hawk: Life and Battles of Kanhoji Angrey, ಮನೋಹರ್ ಮಲ್ಗೋಂಕರ್

18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಬಗೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿತು. 1768 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಾಂಬೆ ಸಿಪಾಯಿಗಳ ಎರಡನೇ ತುಕಡಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಮರಾಠಾ ಸೈನ್ಯದ ಚುರುಕುತನದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಮತ್ತೊಂದು ತುಕಡಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರು.ಜಂಗಿ ಪಲ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಕಾಳಿ ಪಂಚ್ವಿನ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ತುಕಡಿಗಳು, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ, ಕಣ್ಣೂರು, ಸೂರತ್ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡವು. ಇವು ಮರಾಠಾ ಲೈಟ್ ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ರಿ( ಲಘು ಪದಾತಿ)ದಳದ ರಚನೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದವು.

ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಫಿರಂಗಿದಳದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಒಂದು ಅವಕಾಶವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು. ಹಗುರವಾದ ಅಶ್ವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿ, ಬಲವಾದ ಆದರೆ ನಿಧಾನ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮೊಘಲ್ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮೇಲ್ಗೈ ಸಾಧಿಸಿದರು. ಹಗುರವಾಗಿ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತವಾಗಿದ್ದ ಮರಾಠಾ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಅಹಾರದಿಂದಲೂ ನಿಭಾಯಿಸಬಲ್ಲುದಾಗಿತ್ತು.ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಚಲನಶೀಲವಾಗಿತ್ತು .

1664 ರಲ್ಲಿನ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಪತ್ರವೊಂದು ” ಶಿವಾಜಿಯು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿದ್ದು, ಗಾಳಿಯ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದೆ. ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ಮರಾಠಾ ಲೈಟ್ ಇನ್‌ಫಾಂಟ್ರಿ ಸೈನ್ಯದಳವು, “ಬೋಲಾ ಶ್ರೀ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜ್ ಕೀ ಜೈ” ಎಂಬ ಯುದ್ಧ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಚಿತ್ರವು ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್ ಕ್ರೌಡಿ ಲೊವೆಟ್ ಅವರ ಮರಾಠಾ ಲೈಟ್ ಇನ್‌ಫಾಂಟ್ರಿಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.
ಮೂಲಗಳು: Valour Enshrined, ಎಂ.ಜಿ. ಅಭಯಂಕರ್ ಮತ್ತು Shivaji, His life and times, ಗಜಾನನ್ ಭಾಸ್ಕರ್ ಮೆಹೆಂದಳೆ

ತೊಂಬತ್ತರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬಾಂಬೆ ‘ಮುಂಬೈ’ ಆಯಿತು, ಬಾಂಬೆ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ‘ಬೃಹನ್ ಮುಂಬೈ’ ಆಯಿತು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಟರ್ಮಿನಸ್ ‘ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಟರ್ಮಿನಸ್’ ಆಗಿ ಮರುನಾಮಕರಣಗೊಂಡಿತು. ಅದಾಗಲೇ ವಿಜೆಟಿಐ 100 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹಳೆಯದಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದಿತು. ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಪರಿಚಿತತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, “ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಜುಬಿಲಿ” ಪದಗಳನ್ನು ಶಿವಾಜಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರಾದ “ವೀರ್ ಮಾತಾ ಜಿಜಾಬಾಯಿ”ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಕಲ್ ಎಂದೂ ಸಹ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.
ಚಿತ್ರವು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿಜೆಟಿಐ ಆವರಣ.
ಮೂಲ: ವಿಜೆಟಿಐ

ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಹಲವಾರು ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಕೆಲವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅವರ 50 ವರ್ಷಗಳ (ಒಟ್ಟು 18,306 ದಿನಗಳು) ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಜೀವಿತದಲ್ಲಿ, ಕನಿಷ್ಠ 8557 ದಿನಗಳನ್ನು ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಅವರ ಜನನವು ಕೋಟೆಯಲ್ಲಾಯಿತು, ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು,ಅವರು ಕೋಟೆಯಲ್ಲೇ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತರಾದರು ಮತ್ತು ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು. ಶಿವಾಜಿಯ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾದ ಶಿವನೇರಿಯು, ಪುಣೆಯಿಂದ ಸುಮಾರು 85 ಕಿ.ಮೀ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಜುನ್ನರ್ ಪಟ್ಟಣದ ಬಳಿ ಇದೆ. ಶಿವನೇರಿ ಬೆಟ್ಟವು ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಕೊಂಕಣ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ತಲುಪುವ ನಾನೆ ಘಾಟ್ ಪಾಸ್‌ನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಪರದೇಶಗಳಿಗೂ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಶಿವನೇರಿದುರ್ಗವು ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದ್ದಿತು. ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಇಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರೂ, ಅವರು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಮೊಘಲರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಗುಣಕರ್ ಮೂಳೆ, ‘Forts of Maharashtra’; Centre For Cultural Resources and Training

ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ಪಡೆಗಳ ಸೇನಾ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದ ಅಫ್ಜಲ್ ಖಾನ್ ನ ವಿರುದ್ಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಶಿವಾಜಿ ಮತ್ತು ಅಫ್ಜಲ್ ಖಾನರು ಪುಣೆಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ 145 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಾಪ್‌ಗಢ ಕೋಟೆಯ ತಳದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಸಭೆಗಾಗಿ ಭೇಟಿಯಾದರು. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಹುದೆಂದು ಇಬ್ಬರೂ ಶಂಕಿಸಿದ್ದರು. ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ತಮ್ಮ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ “ವಾಘ್ ನಖ್” (ಹುಲಿ ಉಗುರುಗಳು) ಮತ್ತು ಕಠಾರಿಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅಫ್ಜಲ್ ಖಾನನು ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ನೆಪದಲ್ಲಿ, ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಉಸಿರುಗಟ್ಟಿಸಿ, ಇರಿದುಬಿಡಲು ಹವಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ತಮ್ಮ ಹುಲಿಯುಗುರುಗಳಿಂದ ಅವನ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಗೆದು ಕರುಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ ಅವನನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರು.

ವಾಘ್ ನಖ್ ಎಂಬುದು ಪಂಜದ ಆಕಾರದ ಕಠಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯುಗಳನ್ನು ಸೀಳಲು ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಮರೆಮಾಚಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಅಡ್ಡಪಟ್ಟಿಯ ಮೇಲೆ ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಐದು ಬಾಗಿದ ಉಕ್ಕಿನ ಚಿಕ್ಕ ಕತ್ತಿಗಳನ್ನು (ಬ್ಲೇಡ್‌ಗಳನ್ನು) ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ವಿಷೇಶ ಪಡೆಯಾದ 21 ನೇ ಸೇನಾ ತುಕಡಿಯು ‘ವಾಘ್ ನಖ್’ ಎಂಬ ಅಡ್ಡಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಚಿತ್ರ: ಪ್ರಸಿದ್ದ ಮುಖಾಮುಖಿ; ಜನಪ್ರಿಯ ಕಲಾವಿದ ಸಾವ್ಲಾರಾಮ್ ಹಲ್ದಂಕರ್ ಅವರ ರಚನೆ
ಮೂಲ: ಗುಣಕರ್ ಮೂಳೆ, ‘Forts of Maharashtra’; Centre For Cultural Resources and Training

ಸೂರತ್ ಮೊಘಲರ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಆಮದು ತೆರಿಗೆಗಳಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ವಾಣಿಜ್ಯ ನೆಲೆಯಾದ ಈ ನಗರಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ಮೊಘಲರ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಬಲವಾದ ಪೆಟ್ಟುಕೊಡವ ಗುರಿಯಿಂದ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಸೂರತ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಗರವನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೊಘಲ್ ಸುಬೇದಾರನಿಗೆ ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.ಶಿವಾಜಿಯು ತಮ್ಮ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಬಲಪಡಿಸಲು ಹಾಗೂ ಜಲದುರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಲೂಟಿಯ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ಜಂಜೀರಾ ಬಳಿಯ ಪದ್ಮದುರ್ಗ, ಸಿಂಧುದುರ್ಗ, ಸುವರ್ಣದುರ್ಗ ಮತ್ತು ವಿಜಯದುರ್ಗಗಳನ್ನು ಈ ಹಣದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಬಲಪಡಿಸಲಾಯಿತು.
ಚಿತ್ರ ಸಹಕಾರ : ಶ್ರೀ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ
ಮೂಲ:Footsteps of Marathas, ಉದಯ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ

ಸಾ.ಶ.1665ರಲ್ಲಿ , ಪುಣೆ ಬಳಿಯ ಪುರಂದರ ಗಡಕ್ಕೆ(ಕೋಟೆ) ಬಲಿಷ್ಠ ಮೊಘಲ್ ಪಡೆಗಳು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದವು. ಅವುಗಳು ಜೈಪುರದ ರಾಜ ಜೈ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಿಲೀರ್ ಖಾನ್ ರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆದವು. ಕೋಟೆಯ ಧೀರ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಮುರಾರ್ ಬಾಜಿ ಪ್ರಭು ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ತಮ್ಮ 35 ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ 23 ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಮೊಘಲರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಉಳಿದ 12 ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಪುರಂದರ್ ಒಪ್ಪಂದದಡಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬಳಿಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಮೊಘಲ್ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಆಗ್ರಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸಹ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು.ರಜಪೂತ ಸರದಾರ ಜೈಸಿಂಗ್ ನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವು ಮುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.ಅವರ ನಂತರದ ಆಗ್ರಾ ಭೇಟಿ ಮತ್ತು ಪಲಾಯನವು ದಂತಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾ.ಶ.1670 ರಲ್ಲಿ ಪುರಂದರಗಡವನ್ನು ಶಿವಾಜಿ ಪುನಃ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪುರಂದರಗಡದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ಧೀರ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆತ್ತ ಮುರಾರ್ ಬಾಜಿ ಪ್ರಭು ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಮ್ಯುಲ್ಲರ್ ಅವರು ರಚಿಸಿದ, ಪುರಂದರಗಡದಲ್ಲಿರುವ ಜೈ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಚಿತ್ರ.
ಮೂಲ: ಗುಣಕರ್ ಮೂಳೆ, ‘Forts of Maharashtra’; Centre For Cultural Resources and Training

ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಮಲಸಹೋದರನಾಗಿದ್ದ ರಾಜಾ ವೆಂಕೋಜಿಯು 1676ರಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರ ಸುಲ್ತಾನರ ಪರವಾಗಿ ತಂಜಾವೂರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಫಲವತ್ತಾದ ಕರಾವಳಿಯ ಬಯಲು ಹಾಗೂ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ತಂಜಾವೂರು ಬಹಳ ಮೌಲ್ಯಯುತವಾದ ಗಳಿಕೆಯಾಗಿದ್ದಿತು.
ತಮ್ಮ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಗೋಲ್ಕೊಂಡ ಸುಲ್ತಾನರೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಶ್ರೀ ಶೈಲವನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ, ಜಿಂಜಿ ಕೋಟೆ ಹಾಗೂ ವೆಲ್ಲೂರಿನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಕೊಲ್ಲಿಡಮ್ ನದಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟು, ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗೆಳನ್ನು ವೆಂಕೋಜಿಯೊಡನೆ ಚರ್ಚಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ತಂದೆ ಶಹಜೀ ಅವರಿಗೆ ಜಹಗೀರಾಗಿ ಬಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ತಂಜಾವೂರಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆದರು. ಶಿವಾಜಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಬಹುದೆಂಬ ಭಯದಿಂದ ವೆಂಕೋಜಿಯು ತಂಜಾವೂರಿಗೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದನು. ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಅಣ್ಣನಾದ ವೆಂಕೋಜಿಯು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವಾಜಿ ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ತಂಜಾವೂರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತಂಜಾವೂರಿನ ಉತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಮರಾಠರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಂಜಾವೂರು ಒಂದು ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಂಗೀತ, ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಸ್ರೋತಸ್ಸಾಗಿದ್ದಿತು. ರಾಜರುಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೆರ್ಫೋಜಿಯಂಥವರು, ಕಲೆಗಳ ಮಹಾನ್ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು.

ಚಿತ್ರವು ತಂಜಾವೂರಿನ ಮರಾಠಾ ಅರಮನೆಯದ್ದು, ಪಿ. ಜೆಗನ್ನಾಥನ್, ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಕಾಮನ್ಸ್
ಮೂಲ: Shivaji and his times, ಜದುನಾಥ್ ಸರ್ಕಾರ್

ಶಿವಾಜಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸುಲ್ತಾನರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಿಂದೂ ರಾಜ ಪುರುಷರ ಮುದ್ರೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಶಹಜಿ, ಜೀಜಾಬಾಯಿ ಮತ್ತು ದಾದಾಜಿ ಕೊಂಡದೇವ್ ಅವರ ಮುದ್ರೆಗಳೂ ಸಹ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು.

ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಮರಾಠಿಯನ್ನು ಆಡಳಿತದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಅವರು ಆದೇಶಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವ್ಯವಾಹರಕೋಶವು, ಆಗ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಕ್ ಪದಗಳಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಮಾನಾರ್ಥಕಗಳ ಪದಕೋಶವಾಗಿದ್ದಿತು. ಇದು ಅವರ ಸ್ವ-ಆಡಳಿತ ಚಿಂತನೆಯ ಒಂದಂಶವಾಗಿದ್ದಿತು. ರಘುನಾಥ ಪಂಡಿತ ಅಮಾತ್ಯರು ಈ ನಿಘಂಟನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಇದು 1380 ಪದಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು.

ಚಿತ್ರವು ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮುದ್ರೆಯಾಗಿದೆ.
ಮೂಲ: Shivaji, His life and times, ಗಜಾನನ್ ಭಾಸ್ಕರ್ ಮೆಹೆಂದಳೆ

ಶಿವಾಜಿಯ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳಿಂದ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ತಮಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ದರದಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ತೆರಿಗೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು, ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳು, ಜಮೀನ್ದಾರರು, ದೇಶಮುಖರು ಮತ್ತು ದೇಸಾಯಿಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿದರು. ನಿಗದಿತ ದರದಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿದರು. ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಕಾರರಿಗೆ ಸಂಬಳ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದಾಗಿಯೂ, ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಯೋಜಿಸಿದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.

ಅದೇ ರೀತಿ, ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು, ಜಹಗೀರುಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಸಹ ದೂರ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಪರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು (ಸುಮಾರು 30,000 ರಿಂದ 40,000 ಪುರುಷರು) ರಚಿಸಿ, ಸಂಬಳವನ್ನು ಪಾವತಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಸೈನ್ಯವು 8 ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಆಕ್ರಮಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಬೇಕಾಗಿದ್ದಿತು ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೊಳಗಾದ ಭೂಮಿಯ ಆದಾಯದಿಂದ ಬದುಕು ನಡೆಸಬೇಕಾಗಿದ್ದಿತು.

ಇದು ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಕಾರ ಎಂ.ವಿ. ಧುರಂಧರ್ ಅವರ ವರ್ಣಚಿತ್ರ; ಶಿವಾಜಿಯು ಪುರಂದರ ಗಡಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದು.
ಮೂಲ: Shivaji and his times, ಜದುನಾಥ್ ಸರ್ಕಾರ್

ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಟೊಂಕಕಟ್ಟಿ ನಿಂತಾಗ ಮುಕ್ತ ರಾಷ್ತ್ರದ ಕಲ್ಪನೆ ಉದಯಿಸಿತು. ನಮಗೆಂದು ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ದೊರಕುವುದೋ ಅಂದು ನಾವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರರೆಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು. ಮೇಲೆ ಉದ್ಧರಿಸಿದ ನಾಲ್ಕೂ ರೀತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಜನತೆಯು ಶಾಹಿ ಹಾಗೂ ಮೊಘಲರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಂಚಿತವಾಗಿದ್ದಿತು. ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವರಾಜ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ಸ್ವರಾಜ್ಯವು ನನ್ನ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧ ಹಕ್ಕು, ಅದನ್ನು ನಾನು ಹೊಂದಿಯೇ ತೀರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಲೋಕೋತ್ತರ ನಾಯಕರಾದ ತಿಲಕರು 1916 ರಲ್ಲಿ ಸಾರಿದರು. ಇದು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ನಮಗೆ ನೀಡಲು ಹೊರಟಿದ್ದ ಸೀಮಿತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ 1930ರಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನ, ಪೂರ್ಣ ಸ್ವರಾಜ್ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅಂಗೀಕರಿಸುವ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, 1680ರಲ್ಲಿ, ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಮರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದ ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನೂ ಹಾಗೂ 1759ರಲ್ಲಿ ಮರಾಠರ ಉತ್ತುಂಗದ ಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು.

ಚಿತ್ರ: ಗಜಾನನ್ ಭಾಸ್ಕರ್ ಮೆಹೆಂದಳೆ
ಮೂಲ: The Maratha Century, ಡಾ. ಉದಯ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ