सन १६३० मध्ये शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. त्यावेळी त्यांचे वडील शहाजीराजे भोसले मुगलांच्या सेवेत होते. त्यानंतर ते स्वतंत्र सरदार बनले व आदिलशाहीत सामील झाले. आदिलशहाने त्यांना बंगळुरूचा ताबा दिला होता. सन १६३७ ते १६४२ दरम्यान शिवाजी महाराज आणि त्यांची आई, दोघेही बंगळुरूमध्ये राहत होते. चिकपेट परिसरातील गौरी महाल किंवा गौरी विलास राजवाड्यात ते राहिले असे मानले जाते. कडू मल्लेश्वरम मंदिरासह अनेक मंदिरे भोसले कुटुंबाशी निगडीत आहेत. सुमारे १२ वर्षांचे असताना महाराजांना परत पुण्यात आणण्यात आले.

सोबतचे चित्र राजा रवि वर्मा यांचे आहे.
स्रोत: शिवाजी, हिज लाइफ अँड टाइम्स, गजानन भास्कर मेहेंदळे

भारतीय नौदलाच्या ध्वजामधले अष्टकोनी आकारचिन्ह हे शिवाजी महाराजांच्या राज्यमुद्रेवर आधारित आहे.
बहुतेक समकालीन राज्यकर्त्यानपेक्षा शिवाजी महाराजांनी नौदलाचे महत्त्व अधिक जाणले होते. सन १६७४ मध्ये त्यांच्या राज्याभिषेकाच्या वेळी, ५००० सैनिकांसह सुमारे ६० जहाजांचा ताफा त्यांनी तयार केला होता. ही जहाजे ३० ते १५० टनांपर्यंत वजनाची होती. युरोपियन ताफ्यांशी थेट सामना करणे त्यांनी टाळले. परंतु नौदलाचा वापर त्यांनी बहुदा सार्वभौमत्व दाखवण्यासाठी आणि इतरांना सतर्क ठेवण्यासाठी केला. जंजिराच्या सिद्दींशी देखील सहकार्य करत, त्यांनी युरोपियन लोकांकडून कोकण किनाऱ्याचा मोठा भाग काबीज करून घेतला. शिवाजी महाराजांनी कोकण किनाऱ्यावर १३ नौदल बंदरांची एक रांग बांधली ज्यामध्ये कुलाबा, अलिबाग आणि सिंधुदुर्ग अशी परिचित नावे समाविष्ट आहेत. काही जण त्यांना ‘भारतीय नौदलाचे जनक’ मानतात.

सोबतचे चित्र शिवाजी महाराजांच्या राजमुद्रेसारखे दिसणारे अष्टकोनी चिन्ह असलेला नौदलाचा नवा ध्वज आहे.

स्रोत: “द सी हॉक: लाईफ अँड बॅटल्स ऑफ कान्होजी आंग्रे’, मनोहर मालगावकर

१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईमध्ये ब्रिटिशांचा रस वाढू लागला. सन १७६८ मध्ये ब्रिटिशांनी बॉम्बे शिपायांची दुसरी बटालियन तयार केली. मराठा सैन्याच्या चपळतेने ब्रिटिशांना प्रेरणा मिळाली. लवकरच आणखी एक बटालियन जोडण्यात आले. जंगी पलटन आणि काली पांचवीन अशी तोपणनावे असलेल्या या बटालियनने श्रीरंगपट्टणम, कन्नूर, सुरत आणि बलुचिस्तान येथे प्रसिद्ध लढाया लढल्या. हेच बटालियन मराठा लाइट इन्फंट्री रेजिमेंटच्या उगमाची नांदी ठरले.
तोफखान्याच्या कमतरतेचे रूपांतर शिवाजी महाराजांनी एका संधीत केले. त्यांनी हलक्या घोडदळाच्या मदतीने मजबूत परंतु मंद मुगल सैन्याला मागे टाकले. मराठा सैन्य हलके पण सुस्ज्जित होते आणि अत्यल्प शिदोरीवर ही निभावून नेऊ शकत होते. यामुळे ते खूप जलद हालचाल करू शकत होते.सन १६६४ मधील इंग्रजांच्या पत्रात असा उल्लेख आहे की शिवाजी महाराज एकाच वेळी इतक्या ठिकाणी दिसायचे की त्यांचे शरीर अत्यंत हलके असावे व त्यांना पंख असावेत असे वाटते.
दुसऱ्या महायुद्धानंतर, मराठा लाईट इन्फंट्री “बोला श्री छत्रपती शिवाजी महाराज की जय” या युद्धघोषणेचा वापर करू लागले.

सोबतचे चित्र अल्फ्रेड क्रॉडी लव्हेट यांनी रंगवलेले मराठा लाईट इन्फंट्रीचे चित्र आहे.

स्रोत: व्हॅलर एनश्राइंड, ऍम्‌.जी अभ्यंकर, शिवाजी, हिज लाइफ अँड टाइम्स, गजानन भास्कर मेहेंदळे

विसाव्या शतकाच्या शेवटच्या काळात, मुंबईत काही ब्रिटिश कालीन नावे बदलली जात होती. बॉम्बेचे नाव मुंबई करण्यात आले. तसेच बॉम्बे महानगरपालिका देखील बृहन्मुंबई महानगरपालिका झाली. व्हिक्टोरिया टर्मिनसचे नाव छत्रपती शिवाजी टर्मिनस असे ठेवण्यात आले. व्हीजेटीआय महाविद्यालय १०० हुन अधिक वर्षे जुने होते व त्याचे संक्षिप्त नाव खूप प्रसिद्ध होते. ही ओळख टिकवून ठेवण्यासाठी, “व्हिक्टोरिया ज्युबिली” हे शब्द बदलून शिवाजी महाराजांच्या आईचे म्हणजे “वीरमाता जिजाबाई” असे नाव ठेवण्यात आले. त्याच बरोबर टेक्निकल हा शब्द टेक्नॉलॉजिकल करण्यात आला.

सोबतचे चित्र मुंबईतील व्हीजेटीआयच्या विस्तीर्ण परिसराचे आहे.

स्रोत: व्हीजेटीआय

शिवाजी महाराजांनी असंख्य किल्ले बांधले व अनेक किल्ल्यांची पुनर्बांधणी केली. त्यांच्या ५० वर्षांच्या (एकूण १८,३०६ दिवसांच्या) अल्प आयुष्यातील किमान ८५५७ दिवस शिवाजी महाराजांनी एखाद्या किल्ल्यावरच घालवले. त्यांचा जन्म एका किल्ल्यात झाला, त्यांचे दोन पुत्र किल्ल्यात जन्मास आले, त्यांचा राज्याभिषेक एका किल्ल्यात झाला आणि त्यांनी शेवटचा श्वासही एका किल्ल्यातच घेतला. शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान असलेला शिवनेरी किल्ला पुण्यापासून सुमारे ८५ किमी उत्तरेस जुन्नर जवळ आहे. सतवाहन काळापासून शिवनेरी टेकडीचा इतिहास सांगिलता जातो. नाणे घाटाच्या खिंडीवर असलेला शिवनेरी किल्ला धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचा होता कारण कोकण किनाऱ्यावर पोहोचणारे व्यापारी तेथूनच दक्षिणेकडे आणि परदेशात जात असत. शिवाजी महाराजांचा जन्म जरी येथे झाला असला तरी कालांतराने त्यांना हा किल्ला मुगलांना सोपवावा लागला व त्यांच्या हयातीत हा किल्ला ते परत जिंकून घेऊ शकले नाहीत.

स्रोत: गुणकर मुळे, ‘फोर्ट्स ऑफ महाराष्ट्र’; सेंटर फोर कल्चरल रिसोर्सेस अँड ट्रेनिंग.

विजापूरच्या आदिलशाही सेनापती अफझल खानावर शिवाजी महाराजांनी एक ऐतिहासिक विजय मिळवला होता. पुण्याच्या दक्षिणेस १४५ किमीवर असलेल्या प्रतापगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी शांतता बैठकीसाठी अफझल खान आणि शिवाजी महाराज भेटले. दोघांनाही शंका होती की या बैठकीत त्यांच्या जीवाला धोका संभवू शकतो. शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या तळहातावर “वाघ नख” आणि कपड्यांमध्ये एक खंजीर लपवला होता. खानाने मिठी मारत गळा दाबण्याचा आणि भोसकण्याचा प्रयत्न केला. तेव्हा शिवाजी महाराजांनी लपवलेल्या वाघनखांच्या मदतीने अफझल खानाचे पोट फाडून आतडे बाहेर काढले .
वाघ नख, हा एक पंजाच्या आकाराचा खंजीर असतो जो तळहातावर लपवून, त्याने त्वचा आणि स्नायू कापता येऊ शकतो. त्यात एका पोलादी पट्टीवर चार किंवा पाच वळवलेली पाती असतात. भारतीय सैन्यदलाच्या २१व्या बटालियनचे (स्पेशल फोर्सेस) ‘वाघ नख’ असे टोपणनाव आहे. हे बटालियन मराठा लाईट इन्फंट्री मधून घडवण्यात आले आहे.

सोबतचे चित्र दिग्गज कलाकार सावळाराम हळदणकर यांनी या प्रसिद्ध चकमकीचे काढलेले चित्र आहे.

स्रोत: गुणकर मुळे, ‘फोर्ट्स ऑफ महाराष्ट्र’; सेंटर फोर कल्चरल रिसोर्सेस अँड ट्रेनिंग.

सुरत हे मुगलांचे सर्वात श्रीमंत शहर होते व नुसत्या जकात करातूनच त्यांना लाखो रुपये मिळत होते. शिवाजी महाराजांनी सुरतवर हल्ला केला तेव्हा व्यापारी तळ म्हणून सुरतचे महत्त्व कमी करणे आणि मुगल अभिमानाच्या मुळाशी घाव करणे हे त्यांचे उद्दिष्ट होते. मुगल सुभेदार शहराचे संरक्षण करू शकला नाही आणि तीन दिवस शहर लुटले गेले. शिवाजी महाराजांनी लुटीचा वापर त्यांचे किल्ले दुरुस्त करण्यासाठी आणि मजबूत करण्यासाठी तसेच समुद्री किल्ले बांधण्यासाठी केला. या पैशाने जंजिराजवळील पद्मदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग आणि विजयदुर्ग बांधले वा मजबूत केले गेले.

सोबतचे चित्र श्रेय: बालकृष्ण

स्रोत: फुटस्टेप्स ऑफ मराठाज्, उदय कुलकर्णी

पुण्याजवळील पुरंदर किल्ल्याला सन १६६५ मध्ये बलाढ्य मुगल सैन्याने वेढा घातला. जयपूरचा राजा जयसिंह आणि प्रसिद्ध दिलीर खान यांच्या नेतृत्वाखाली हे सैन्य होते. किल्ल्याचे शूर सेनापती मुरार बाजी प्रभू या लढ्यात मारले गेले. शिवाजी महाराजांना त्यांच्याकडील ३५ पैकी २३ किल्ले मुगलांना द्यावे लागले आणि पुरंदरच्या तहानुसार उर्वरित १२ किल्ले त्यांच्याकडे राहिले. मुगलांचा सेवक म्हणून आग्ऱ्याला भेट देण्याचेही त्यांनी मान्य केले. एका समंजस राजपूत सेनापतीशी वाटाघाटी करून घेतलेली ही एक धोरणात्मक माघार होती. त्यानंतरची महाराजांची आग्रा भेट आणि तेथून पलायन ही दंतकथा सर्वश्रुत आहे. सन १६७० मध्ये शिवाजी महाराजांनी पुरंदर परत मिळवला. मुरार बाजी प्रभूंच्या शौर्याच्या स्मरणार्थ त्यांचा पुतळा किल्ल्यावर स्थापित केला आहे.

सोबतचे चित्र पुरंदर येथील जयसिंह आणि शिवाजी महाराजांचे म्युलर यांनी काढलेले चित्र आहे.

स्रोत: गुणकर मुळे, ‘फोर्ट्स ऑफ महाराष्ट्र’; सेंटर फोर कल्चरल रिसोर्सेस अँड ट्रेनिंग.

व्यंकोजी राजे हे शिवाजी महाराजांचे सावत्र भाऊ होते. त्यांनी सन १६७६ मध्ये विजापूर सल्तनतीसाठी तंजावर जिंकले, परंतु नंतर त्यांनी स्वतःचे स्वतंत्र राज्य स्थापन केले. अत्यंत सुपीक किनारपट्टी असलेल्या तंजावरला स्वतःची समुद्री बंदरे होती. तंजावर हा एक अत्यंत मौल्यवान ठेवा होता.
दक्षिण दिग्विजयच्या काळात, शिवाजी महाराजांनी गोळकोंड्याच्या राजवटीशी करार केला, श्रीशैलमला भेट दिली, जिंजी किल्ला व वेल्लोरवर हल्ला केला. तंजावरजवळ कोलिदम नदीच्या उत्तरेला त्यांनी तळ ठोकला आणि व्यंकोजींना चर्चेसाठी आमंत्रित केले. आपल्या वडिलांच्या बंगळुरू जागिरीचा भाग असलेल्या तंजावरचा वाटा शिवाजी महाराजांनी व्यंकोजीकडे मागितला. महाराज आपल्याला अटक करतील या भीतीने, व्यंकोजी तंजावरला परत पळून गेले. सावत्र भावाने त्यांच्या हेतूंचा गैरसमज केल्यामुळे शिवाजी महाराज नाराज झाले असे मानले जाते. त्यांनी तंजावरवर आक्रमण केले नाही पण तंजावरच्या उत्तरेकडील प्रदेश ताब्यात घेतला. मराठ्यांच्या राजवटीत, तंजावर हे शतकाहून अधिक काळ संस्कृती, संगीत, नाटक आणि साहित्याचे उगमस्थान होते. राजे, विशेषतः सर्फोजी, कलांचे खरे संरक्षक होते.

सोबतचे चित्र तंजावर येथील मराठा राजवाड्याचे आहे, पी. जगन्नाथन, विकिमीडिया कॉमन्स

स्रोत: शिवाजी अँड हिज टाइम्स, जदुनाथ सरकार

शिवाजी महाराजांच्या काळात प्रशासनात फारसी भाषा वापरली जात असे. त्या काळात मुस्लिम सुलतानांच्या सेवेत असलेल्या हिंदू श्रेष्ठींचे शिक्के सामान्यतः फारसीमध्ये असत. शहाजी, जिजाबाई आणि दादोजी कोंडदेव यांचे शिक्के देखील फारसीमध्ये होते.
शिवाजी महाराजांनी प्रशासनाची अधिकृत भाषा म्हणून संस्कृत आणि मराठीचा परिचय करून देण्याचा प्रयत्न केला. राजव्यवहारकोश ह्या १७व्या शतकातील संस्कृत शब्दकोशाची निर्मिती महाराजांनी करुन घेतली व फारसी आणि अरबी प्रशासकीय संज्ञांना पर्यायी संस्कृत शब्द सुचवले. महाराजांच्या स्वराज्य संकल्पनेचा हा एक घटक होता. रघुनाथ पंडित अमात्य यांनी तयार केलेल्या ह्या शब्दकोशात १३८० शब्द आहेत. हे लक्षात घेतले पाहिजे की महाराजांच्या कारकिर्दीतही काही फारसी शब्दांचा वापर होत राहिला.

सोबतचे चित्र हे शिवाजी महाराजांच्या संस्कृत शिक्क्याचे आहे.

स्रोत: शिवाजी, हिज लाइफ अँड टाइम्स, गजानन भास्कर मेहेंदळे

शिवाजी महाराजांच्या काळापूर्वी, मध्यस्थांकडून कर वसुली होत असे. त्यांना वाटेल त्या दराने ते कर वसूल करत असत आणि बादशहाला कराचा वाटा देत असत. शिवाजी महाराजांनी या मध्यस्थांना, जमीनदारांना, देशमुखांना आणि देसाईंना संपवले. निश्चित दराने कर आकारला जाऊ लागला. कर वसूल करणाऱ्यांना पगार दिला जात असे. तरीही, ही व्यवस्था नियोजनानुसार पूर्णपणे कार्य करत नव्हती. तसेच, शिवाजी महाराजांनी स्वतःची सेना राखण्यासाठी जहागीरदारी प्रथा देखील बंद केली. त्यांनी एक व्यावसायिक सेना (सुमारे ३०,००० ते ४०,००० पुरुष) तयार केली आणि त्यांना पगार दिला. पण, त्या सैनिकांना ८ महिने आक्रमणांमध्ये घालवावे लागत आणि त्यांच्या जमिनीच्या उत्पन्नावर गुजारण करावी लागत असे.

सोबतचे चित्र पुरंदर किल्ल्याकडे जाताना शिवाजी महाराज हे एम.व्ही. दुरंधर यांनी काढलेले सुप्रसिद्ध चित्र आहे.

स्रोत: शिवाजी अँड हिज टाइम्स, जदुनाथ सरकार

जेव्हा शिवाजी महाराज स्वराज्यासाठी लढले तेव्हा सर्वप्रथम स्वतंत्र राष्ट्राची संकल्पना निर्माण झाली. महाराजांना स्वातंत्र्य म्हणजे काय याची स्पष्ट कल्पना होती – ते राजकीय, सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आर्थिक असले पाहिजे, जे सर्व शाही आणि मुगल शासनकाळात भारतीयांना नाकारले गेले होते. शिवाजी महाराजांच्या राज्याला स्वराज्य म्हटले गेले.
१९१६ मध्ये टिळकांनी “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच” असे घोषित केले तेव्हा स्वराज्य हा शब्द प्रसिद्ध झाला. यामुळे अखेर १९३० मध्ये ब्रिटिशांनी देऊ केलेल्या मर्यादित स्वायत्ततेच्या विरोधात पूर्ण स्वराज्य किंवा संपूर्ण स्वातंत्र्यासाठी कॉंग्रेसने ठराव केला.

सोबतचा नकाशा हा शिवाजी महाराजांच्या मृत्यू समयीच्या स्वराज्याचा पाया (सन १६८०) आणि पुर्ण शिखरावर असलेल्या मराठा साम्राज्याच्या संपूर्ण विस्ताराचा (सन १७५९) द्योतक आहे.
चित्र श्रेय: गजानन भास्कर मेहेंदळे

स्रोत: “द मराठा सेंच्युरी” , डॉ. उदय कुलकर्णी