शिवाजिमहाराजस्य जन्म १६३० तमे ख्रिस्ताब्दे अभवत्। तस्मिन् काले तस्य पिता शाहजी-राजः मुगल-सेवायां नियुक्तः आसीत्। तदनन्तरं सः स्वतन्त्रः सैन्यनायकः भूत्वा पश्चात् आदिलशाह-शासने सम्मिलितः अभवत्। आदिलशाहेन तस्मै बेङ्गलूरु-नगरस्य नियन्त्रणं समर्पितम्।
१६३७ तः १६४२ तमवर्षयोः मध्ये शिवाजिमहाराजः स्वमात्रा सह बेङ्गलूरु-नगरे न्यवसत्। एवं मन्यते यत् सः ‘चिकपेट’ क्षेत्रस्य ‘गौरी-महल’ अथवा ‘गौरी-विलास’ प्रासादे उषितवान्। ‘काडु-मल्लेश्वरम्’ मन्दिरसहितानि अनेकानि मन्दिराणि शिवाजिमहाराजस्य परिवारेण सह सम्बद्धानि सन्ति। यदा सः द्वादशवर्षीयः आसीत्, तदा शिवाजिमहाराजः पुनः पुण्यपत्तनं (Pune) प्रति आनीतः।
एतद् चित्रं राजा-रविवर्मा महोदयेन निर्मितम्।
मूलम् : शिवाजी – हिज लाइफ एण्ड टाइम्स, गजानन भास्कर मेहेन्दले

नौसेनायाः नूतन-ध्वजस्य अष्टकोणाकारः शिवाजिमहाराजस्य राजमुद्रायाः एव स्वीकृतः अस्ति।
तत्कालीन-नृपाणाम् अपेक्षया सः नौसेनायाः महत्त्वं भृशं ज्ञातवान् आसीत्। १६७४ तमे ख्रिस्ताब्दे स्वकीये राज्याभिषेककाले तेन प्रायः ६० पोतानां विशालं सैन्यं सज्जीकृतम् आसीत्, यस्मिन् ५००० सैनिकाः आसन्। एतासां नौकानां भारक्षमता ३० तः १५० टन्-पर्यन्तम् आसीत्। सः युरोपीय-नौसेनाभिः सह साक्षात् सङ्घर्षं परिहृत्य स्वकीयां नौशक्तिं केवलं स्वप्रभावं प्रदर्शयितुं (‘Show the flag’) प्रयुक्तवान्, येन शत्रवः सदैव सर्तकाः आसन्।
तेन जञ्जीरा-नगरस्य सिद्दी-समुदायेन सह अपि सहयोगः कृतः। उभौ मिलित्वा यूरोपीय-शक्तिभ्यः कोङ्कण-तटस्य विशालं भागं जितवन्तौ। शिवाजिमहाराजेन कोङ्कण-तटे १३ नौसेना-केन्द्राणि (Naval ports) निर्मितानि, येषु कुलाबा, अलिबाग, सिन्धुदुर्गः इत्यादीनि प्रसिद्धानि नामानि सन्ति। केचन विद्वांसः तं “भारतीय-नौसेनायाः जनकः” इति अपि कथयन्ति।
एतद् चित्रं शिवाजिमहाराजस्य राजमुद्रया सदृशं नूतनम् अष्टकोणीयं नौसेना-चिह्नं दर्शयति।
स्रोतः : द सी हॉक: लाइफ एण्ड बैटल्स ऑफ कान्होजी आंग्रे, मनोहर मालगोणकर

अष्टादश-शताब्द्याः अन्ते मुम्बयी-नगरे आङ्ग्ल-जनानां रुचिः वर्धिता। १७६८ तमे वर्षे आङ्ग्लैः मुम्बयीसैनिकानां द्वितीय-वाहिनी रचिता। आङ्ग्ल-शासकाः मराठा-सैन्यस्य क्षिप्रगत्या प्रभाविताः आसन्। तस्मात् शीघ्रमेव अन्या एका वाहिनी अपि योजिता। एते वाहिन्यौ (ययोः प्रसिद्धे नामनी ‘जङ्गी पलटन’ तथा ‘काली पाँचवीं’ आस्ताम्) श्रीरङ्गपट्टण-सुरत-बलूचिस्थानादिषु स्थानेषु प्रसिद्धानि युद्धानि अकुरुताम्। एते एव वाहिन्यौ ‘मराठा लाइट इन्फेंट्री’ इत्यस्याः पूर्वजे आस्ताम्।
शिवाजिमहाराजस्य पार्श्वे शस्त्रास्त्राणाम् अभावः आसीत्, परन्तु सः एनं अभावम् एव स्वस्य लाभरूपेण परिवर्तितवान्। सः लघूनां चपलानां च अश्वारोहिणां प्रयोगं कृतवान्, ये शक्तिशालिनं किन्तु मन्दगतिं मुगलसैन्यं पराजितवन्तः। मराठासैन्यं स्वल्प-उपकरणैः सज्जं भवति स्म तथा च अत्यल्पभोजनेन अपि जीवितुं समर्थम् आसीत्। एतेन कारणेन तेषां गतिः क्षिप्रा आसीत्।
१६६४ तमे वर्षे लिखिते एकस्मिन् आङ्ग्लपत्रे उल्लिख्यते यत् — “शिवाजिमहाराजः एकस्मिन्नेव काले बहुषु स्थानेषु उपस्थितः भवति स्म, येन प्रतीयते स्म यत् तस्य शरीरं वायुमयं (Airy body) अस्ति तथा च तस्य पक्षाः सन्ति।”
द्वितीयविश्वयुद्धात् अनन्तरं ‘मराठा लाइट इन्फेंट्री’ इति वाहिनी “बोला श्री छत्रपति शिवाजि महाराज की जय” इति रणघोषस्य प्रयोगं करोति।
अस्मिन् चित्रे आल्फ्रेड् क्रौडी लवैट् इत्यनेन आरेखिता मराठा लाइट इन्फेंट्री सेना दृश्यते।
स्रोतः : वैलर एनश्राइन्ड, एम्. जी. अभ्यङ्कर; शिवाजि – हिज लाइफ एण्ड टाइम्स, गजानन भास्कर मेहेन्दले

विगत-शताब्द्याः नवतितमे दशके (1990s) मुम्बयी-नगरे औपनिवेशिक-नाम्नां परिवर्तन-प्रक्रिया आरब्धा। ‘बॉम्बे’ इति नाम ‘मुम्बयी’ इति अभवत्। तथैव ‘बॉम्बे म्युनिसिपल कॉर्पोरेशन’ इति ‘बृहन्मुम्बयी’ इति जातम्। ‘विक्टोरिया टर्मिनस’ इत्यस्य नाम ‘छत्रपति शिवाजि महाराज टर्मिनस’ इति कृतम्।
तस्मिन् काले VJTI संस्था शतवर्षादपि प्राचीना आसीत्, स्वकीयेन संक्षिप्तनाम्ना च अतीव प्रसिद्धा आसीत्। एतां प्रसिद्धिं अक्षुण्णां रक्षितुं ‘विक्टोरिया जुबली’ इति शब्दयोः स्थाने ‘वीरमाता जिजाबायी’ इति शिवाजिमहाराजस्य मातुः नाम कृतम्। ‘टेक्निकल’ (Technical) इति शब्दः अपि ‘टेक्नोलॉजिकल’ (Technological) इति शब्देन परिवर्तितः।
एतद् चित्रं मुम्बयी-नगरस्य विस्तीर्णं VJTI परिसरं दर्शयति।
स्रोतः : VJTI

शिवाजिमहाराजेन अनेकेषां दुर्गाणां निर्माणं पुनरुद्धारः च कृतः। स्वकीये पञ्चाशद्वर्षाणां (आहत्य १८,३०६ दिनानां) नातिदीर्घे जीवने शिवाजिमहाराजः न्यूनातिन्यूनं ८,५५७ अङ्कित-दिनानि कस्मिंश्चित् दुर्गे व्यतीतवान्। तस्य जन्म दुर्गे अभवत्, तस्य द्वौ पुत्रौ अपि दुर्गे एव जातौ, तस्य राज्याभिषेकः दुर्गे सम्पन्नः तथा च सः अन्तिमश्वासम् अपि दुर्ग एव गृहीतवान्।
शिवाजिमहाराजस्य जन्मस्थानं जुन्नर-नगरस्य समीपे, पुण्यपत्तनात् (Pune) प्रायः ८५ कि.मी. उत्तरस्यां दिशि विद्यमानः ‘शिवनेरी’ इति दुर्गः अस्ति। शिवनेरी-पर्वतस्य इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति, यः सातवाहन-वंशपर्यन्तं गच्छति। सामरिकदृष्ट्या अस्य महत्त्वम् आसीत्, यतः एषः दुर्गः ‘नाणे-घाट’ मार्गस्य उपरि स्थितः आसीत्। अस्मात् मार्गात् एव वणिजः कोङ्कणतटं प्राप्नुवन्ति स्म, ततः च ते दक्षिणदिशं प्रति विदेशान् प्रति च गच्छन्ति स्म। यद्यपि शिवाजिमहाराजस्य जन्म अत्र अभवत्, तथापि कालान्तरे एषः दुर्गः मुगलेभ्यः समर्पितव्यः अभवत्, सः च स्वजीवनकाले पुनः एनं प्राप्तुं न शक्तवान्।
स्रोतः : गुणाकर मुले, ‘फोर्ट्स ऑफ महाराष्ट्र’; सांस्कृतिक-संसाधन-एवं-प्रशिक्षण-केन्द्रम्

शिवाजिमहाराजेन बीजापुरस्य आदिलशाही-सेनायाः सेनापतेः अफजल-खानस्य विरुद्धं ऐतिहासिकः विजयः प्राप्तः। अफजल-खानः शिवाजिमहाराजः च शान्तिचर्चायै पुण्यपत्तनात् (Pune) १४५ कि.मी. दूरे स्थितस्य प्रतापदुर्गस्य अधः मिलितवन्तौ। तयोः उभयोः अपि मनसि सन्देहः आसीत् यत् चर्चासमये घातः भवितुम् अर्हति। अतः शिवाजिमहाराजः स्ववस्त्रेषु गुप्तरीत्या ‘व्याघ्रनखम्’ लघुछुरिकां (बिछवा) च स्थापितवान्। यदा खानः आलिङ्गनव्याजेन तस्य कण्ठपीडनं कृत्वा छुरिकाप्रहारस्य प्रयत्नं कृतवान्, तदैव शिवाजिमहाराजः व्याघ्रनखैः तस्य उदरं विदीर्णं कृतवान्।
‘व्याघ्रनखम्’ इति व्याघ्रस्य नखसदृशं शस्त्रं भवति, यत् करतले गोपयितुं शक्यते। एतत् त्वचं मांसं च विदारयितुं निर्मितम् अस्ति। अस्मिन् एकं दण्डमाधृत्य चत्वारि वा पञ्च वा वक्राणि तीक्ष्ण-लोहफलकानि भवन्ति। भारतीय-सेनायाः ‘२१ बटालियन (स्पेशल फोर्सेस)’ इत्यस्याः उपनाम अपि ‘व्याघ्रनखम्’ अस्ति। एषा वाहिनी ‘मराठा लाइट इन्फेंट्री’ तः निर्मिता अस्ति।
एतद् प्रसिद्धं चित्रं प्रख्यातेन चित्रकारेण सावलाराम-हळदणकर-महोदयेन रचितम्।
स्रोतः : गुणाकर मुले, ‘फोर्ट्स ऑफ महाराष्ट्र’; सांस्कृतिक-संसाधन-एवं-प्रशिक्षण-केन्द्रम्

मुगल-साम्राज्यस्य नगरेषु सुरतम् अतीव समृद्धं नगरम् आसीत्। केवलं सीमा-शुल्कात् एव एतत् नगरं लक्षशः रूप्यकाणाम् आयं प्राप्नोति स्म। शिवाजिमहाराजः सुरत-नगरे आक्रमणं कृतवान्। तस्य मुख्यम् उद्देश्यं व्यापारकेन्द्ररूपेण अस्य महत्त्वं न्यूनीकर्तुं तथा च मुगल-अभिमानस्य मूले प्रहारं कर्तुम् आसीत्।
त्रिदिनानि यावत् एतस्य नगरस्य लुण्ठनम् अभवत्। मुगल-सूबेदारः नगरस्य रक्षणे असमर्थः आसीत्। शिवाजिमहाराजः एतस्य धनस्य उपयोगं स्वकीयानां दुर्गाणां जीर्णोद्धाराय, सुदृढीकरणाय तथा च समुद्रदुर्गाणां निर्माणायापि कृतवान्। जञ्जीरा-समीपे पद्मदुर्गः, सिन्धुदुर्गः, सुवर्णदुर्गः तथा च विजयदुर्गः – एते सर्वे अपि दुर्गाः अस्मात् धनात एव निर्मिताः अथवा दृढीकृताः।
चित्रसौजन्यम्: बाल कृष्णः
स्रोतः : फुटस्टेप्स ऑफ मराठाज, उदय कुलकर्णी

१६६५ तमे ख्रिस्ताब्दे पुण्यपत्तनस्य (Pune) समीपे स्थितः पुरन्दरदुर्गः विशालया मुगलसेनया वेष्टितः आसीत्। एषा सेना जयपुरनरेशस्य जयसिंहस्य तथा च प्रख्यातस्य दिलेरखानस्य नेतृत्वे आसीत्। अस्य दुर्गस्य वीरः सेनापतिः मुरारबाजी युद्धे वीरगतिं प्राप्तवान्।
अस्मिन् सङ्कटे शिवाजिमहाराजः ‘पुरन्दर-सन्धि’ अनुसारं स्वकीयेभ्यः ३५ दुर्गेषु २३ दुर्गान् मुगलेभ्यः समर्पितवान्, अवशिष्टान् १२ दुर्गान् च स्वपार्श्वे रक्षितवान्। सः मुगल-सामन्तरूपेण (vassal) आग्रानगरं गन्तुम् अपि सहमतः अभवत्। एषा एका ‘सामरिक-निवृत्तिः’ आसीत्, या एकेन सहानुभूतिशीलेन राजपूत-सेनापतिना सह कृता। तदनन्तरं तस्य आग्रागमनं ततः पलायनं च अतीव रोमाञ्चकारि अस्ति।
१६७० तमे ख्रिस्ताब्दे शिवाजिमहाराजेन पुनः पुरन्दरदुर्गः जितः। तस्य वीररक्षकस्य मुरारबाजिनः स्मृतौ तत्र तस्य प्रतिमा अपि स्थापिता अस्ति।
एतद् चित्रं पुरन्दरदुर्गे जयसिंहस्य तथा च शिवाजिमहाराजस्य मेलनं दर्शयति, यत् ‘म्युलर’ महोदयेन रचितम्।
स्रोतः : गुणाकर मुले, ‘फोर्ट्स ऑफ महाराष्ट्र’; सांस्कृतिक-संसाधन-एवं-प्रशिक्षण-केन्द्रम्

राजा व्यङ्कोजिः शिवाजिमहाराजस्य अनुजः (विमातृजः भ्राता) आसीत्। तेन १६७६ तमे वर्षे बीजापुर-सुल्तानस्य पक्षतः तञ्जावुरु-नगरं जितम्, किन्तु पश्चात् सः स्वकीयं स्वतन्त्रं राज्यं स्थापितवान्। तञ्जावुरुक्षेत्रम् अतीव उर्वरं तटीय-मैदानम् आसीत्, यत्र स्वकीयानि नौकाश्रयाणि (ports) अपि आसन्। एतत् एकं बहुमूल्यं राज्यम् आसीत्।
स्वकीये दक्षिण-दिग्विजय-काले शिवाजिमहाराजः गोलकोण्डा-राज्येन सह सन्धिं कृतवान्, श्रीशैलस्य दर्शनं कृतवान् तथा च जिञ्जी-वेल्लूरु-दुर्गयोः उपरि आक्रमणं कृतवान्। सः तञ्जावुरु-समीपे कोल्लीडम-नद्याः उत्तरतटे शिबिरं स्थापितवान्, चर्चायै च व्यङ्कोजिं निमन्त्रितवान्। शिवाजिमहाराजः पितुः जागीर-सम्पत्तौ स्वभागं प्रार्थितवान्, यतः तञ्जावुरु-क्षेत्रं शाहजी-महोदयाय दत्तायाः बेङ्गलूरु-जागीर-सम्पत्त्याः भागः आसीत्।
व्यङ्कोजिः ‘शिवाजिमहाराजः तं बन्दिनं करिष्यति’ इति भयेन पुनः तञ्जावुरु-नगरं प्रति पलायितवान्। एवं मन्यते यत् शिवाजिमहाराजः एतेन खिन्नः अभवत् यत् तस्य भ्राता तस्य उद्देशं सम्यक् न ज्ञातवान्। सः तञ्जावुरु-नगरे आक्रमणं न कृतवान्, किन्तु तस्य उत्तरदिशि विद्यमानं भूभागं स्वाधीनं कृतवान्। मराठा-शासने तञ्जावुरुनगरं शताधिकेभ्यः वर्षेभ्यः संस्कृति-सङ्गीत-नाटक-साहित्यादीनां मुख्यकेन्द्रम् आसीत्। तत्रत्याः राजानः, विशेषतः सरफोजिः, कलानां महान्तः संरक्षकाः आसन्।
एतद् चित्रं तञ्जावुरु-नगरस्य मराठा-प्रासादस्य अस्ति।
स्रोतः : शिवाजि एण्ड हिज टाइम्स, जदुनाथ सरकार

शिवाजिमहाराजस्य काले प्रशासनस्य मुख्या भाषा ‘पारसिकभाषा’ (Persian) आसीत्। तस्मिन् युगे मुस्लिमसुल्तानानां सेवायां निरतानां हिन्दुसामन्तानां मुद्राः अपि प्रायः पारसिकभाषायाम् एव भवन्ति स्म। शाहजिराजः, जिजाबायी तथा दादोजीकोण्डदेव-महोदयानां मुद्राः अपि पारसिकभाषायाम् एव आसन्।
शिवाजिमहाराजः प्रशासनस्य आधिकारिकभाषारूपेण संस्कृतं मराठीं च प्रवर्तयितुम् इष्टवान्। ‘राज्यव्यवहारकोशः’ १७-शताब्द्यां तेन प्रवर्तितः कश्चन संस्कृतशब्दकोशः। तस्य उद्देशः पारसिक-अरबी-प्रशासकीय-शब्दानां स्थाने संस्कृत-समानान्तर-शब्दानां स्थापनम् आसीत्। अयं तस्य ‘स्वराज्य-चिन्तनस्य’ (Philosophy of self-rule) एकः महत्त्वपूर्णः भागः आसीत्। रघुनाथ-पण्डित-अमात्यः एनं कोशं रचितवान्, यस्मिन् १३८० शब्दाः सन्ति। ध्यातव्यं यत् तस्य शासनकाले अपि केचन पारसिकशब्दाः निरन्तरं प्रयुक्ताः आसन्।
एतद् चित्रं शिवाजिमहाराजस्य संस्कृत-मुद्रायाः (राजमुद्रायाः) अस्ति।
स्रोतः : शिवाजि – हिज लाइफ एण्ड टाइम्स, गजानन भास्कर मेहेन्दले

शिवाजिमहाराजस्य कालात् पूर्वं कर-संग्रहणं मध्यस्थानां माध्यमेन भवति स्म। ते यथेच्छया करं गृह्णन्ति स्म तथा च तस्य कञ्चन भागं शासकाय ददति स्म। शिवाजिमहाराजः एतान् मध्यस्थान् (यथा—जमीन्दार, देशमुख, देसाई) दूरीकृतवान्। करस्य भागः निश्चितः कृतः तथा च करसंग्राहकेभ्यः वेतनं दातुं व्यवस्था कृता। एषा पद्धतिः पूर्णतया योजनानुसारं सफला न अभवत्।
तथैव शिवाजिमहाराजः सामन्तानां स्वकीयं सैन्यस्य प्रथाम् अपि समापितवान्। सः एकं व्यावसायिकं सैन्यं (प्रायः ३०,००० तः ४०,००० सैनिकाः) निर्मितवान् तेभ्यः च वेतनं दत्तवान्। तथापि, तेषां कृते अष्टमासान् यावत् अभियानेषु (invasions) योजयित्वा विजितायाः भूमेः आयतः निर्वाहः करणीयः इति नियमः आसीत्।
एतद् चित्रं प्रसिद्धचित्रकारेण एम्. वी. धुरन्धर-महोदयेन निर्मितम्, यत्र शिवाजिमहाराजः पुरन्दरदुर्गं प्रति गच्छन् दृश्यते।
स्रोतः : शिवाजि एण्ड हिज टाइम्स, जदुनाथ सरकार

स्वतन्त्रराष्ट्रस्य अवधारणा सर्वप्रथमं तदा उदिता यदा शिवाजिमहाराजः उक्तवान् यत् सः ‘स्वराज्याय’ (Swarajya – Self rule) युध्यति। स्वतन्त्रतायाः विषये तस्य चिन्तनं स्पष्टम् आसीत् – एषा राजनैतिकी, सांस्कृतिकी, धार्मिका तथा च आर्थिकी भवितव्या। शाही-मुगल-शासनेषु भारतीयाः एतेभ्यः सर्वेभ्यः अधिकारेभ्यः वञ्चिताः आसन्। शिवाजिमहाराजस्य राज्यं ‘स्वराज्यम्’ इति नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत्।
‘स्वराज्य’ इति शब्दः तदा ऐतिहासिकः अभवत् यदा १९१६ तमे वर्षे लोकमान्य-तिलक-वर्यः अघोषयत् यत् – “स्वराज्यं मम जन्मसिद्धोऽधिकारः अस्ति, अहं च तत् प्राप्स्यामि एव।” एतस्यैव परिणामतः १९३० तमे वर्षे आङ्ग्लैः दीयमानायाः ‘सीमित-स्वायत्ततायाः’ (limited autonomy) स्थाने भारतीय-राष्ट्रिय-काङ्ग्रेस-पक्षेण ‘पूर्ण-स्वराज्यस्य’ (सम्पूर्ण-स्वातन्त्र्यस्य) प्रस्तावः स्वीकृतः।
इदं मानचित्रं १६८० तमे वर्षे शिवाजिमहाराजस्य मृत्योः समये स्वराज्यस्य आधारं तथा च १७५९ तमे वर्षे मराठा-साम्राज्यस्य चरमोत्कर्षं दर्शयति।
चित्र-सौजन्यम् : गजानन भास्कर मेहेन्दले
स्रोतः : द मराठा सेन्चुरी, डॉ. उदय कुलकर्णी