नरसिंहः मेह्ता (१५ उत्तरविक्रमशक)गुजरातीभाषायाः सर्वोत्तमस्तुतः कविरस्ति| सः आजीवनपर्यन्तं स्वस्य जीवनं जुनागढःनगरे न्यवसत्| सः श्रीकृष्णस्य उत्कटभक्तः आसीत् | नरसिंहस्य अनेके रचनाः श्रीकृष्णस्य व्रजजीवनम् आधृत्य लिखिताः | तस्य रचना ‘वैष्णव जनतो तेने रे कहीये जे’ ( तमेव वैष्णवमिति आह्वय)| गान्धिनः प्रियं भक्तिगीतमासीत् | एतत् गीतं करुणायाः तथा नैतिकशुद्धिदृष्ट्या धार्मिकपुरुषस्य लक्षणं व्याख्यायति| गान्धिः गानस्य अधिकारं श्रुतिसमम् इति विश्वासं कृतवान् |
गुजरात्-राज्ये नरसिंहः मेह्ता-कवेः स्तरः मूर्तिमानिव | सः राज्यस्य प्रमुख सन्तकविः तथा गुजरातीभाषायाः आदिकविः इति संमानितः भवति| गुजरातीभाषायां प्रतिष्ठा काव्यप्रशस्तिः अस्य नाम्ना स्थापिता अस्ति| अनेके जलाशयाः,पथाः च तस्य नाम धारयन्ति ;गुजरात्-राज्यस्य प्रमुखनगरेषु तस्य प्रतिमाः भक्तिगायनमुद्रायां दृश्यन्ते|
एतत् चित्रं नरसिंहः मेह्ता सन्तस्य हस्तलेखानाम् (विक्रमशक १७) अस्ति| चित्रस्य मूलं स्रोतः च -‘नरसिंहः मेह्ता
आफ् गुजरात् ‘ नीलिमा शुक्ला भट्|

१८ अन्तविक्रमशके १९शतस्य आदौ त्यागराजः अवसत्| तस्य जन्म तमिलुनाडुराज्ये तिरुनवूर् पत्तने अभवत् ; तस्य नाम अपि पत्तनस्य आराध्यदैवमनुसृत्य दत्तमस्ति| तत्पश्चात् तस्य परिवारः समीपे तिरुवय्यारु नगरम् अगच्छत्| बाल्यकाले एव त्यागराजः वीणावादनं कर्तुम् अधीतवान् तथा रामभक्त्यां प्रवेशं प्राप्तवान् | स्वस्य प्रथमगानस्य रचना १३वर्षे एव कृतवान् | तस्मै श्रीरामपथः सङ्गीतमाध्यमेन एव शक्यः | सः श्रीराममाधृत्य अनेकानि गीतानि रचितवान् | तस्य जीवावध्यां सः २४,००० गीतानि रचितवान् इति मतिः ,परम् अद्य केवलं ७०० गीतानि एव अवशिष्टानि |
त्यागराज-आराधना उत्सवः तमिलुनाडुराज्यस्य तिरुवय्यारुनगरे प्रतिवर्षं जनुवरी-फरवरी मासयोः एकवासरपर्यन्तं प्रचलति| त्यागराजसमाधितिथौ कर्णाटकसङ्गीतविद्वांसः , सामान्यजनाः च मिलित्वा त्यागराजस्य पञ्चरत्नकृतीनां सामूहिकगायनं कुर्वन्ति| कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तीनां पितामहः त्यागराजः एव मन्यते , तथा गुरुरूपेण , मूर्तिरूपेण आराध्यदेवः अपि | बुधगृहे एकम् आग्नेयगिरिमुखमपि तस्य नाम्ना नामकरणं कृतम् | नवदेहलीनगरे ‘त्यागराजः इन्डोर् स्टेडियं ‘ तस्य संमानेन नामाङ्कितम् अस्ति|
स्रोतः – श्रीविवेकानन्द-आश्रमः; हिन्दू वार्तापत्रस्य त्यागराज-आराधनायाः चित्रम् अस्ति|

सन्तज्ञानेश्वरः वर्करीचलनस्य प्रथमः सन्तः इति मान्यते| वर्कर्यः विठ्ठलं पण्ढरपुरे पूजयन्ति| वर्करी इति नाम तेषां कृते उपयुज्यते ये वारि वा पण्ढरपुर वार्षिकीं यात्रां कुर्वन्ति| १३विक्रमशक-अन्तशताब्द्यां सन्तज्ञानेश्वरस्य आयुः केवलं २१ वर्षमेव | सः पुणेसमीपस्थः आलन्द्यां जन्म अलेभे , तस्य पिता प्रागेव भक्तसन्तः आसीत्| तस्य परिवारः नाथसंप्रदाये उपक्रमं प्राप्तः | सन्तः ज्ञानेश्वरः ‘ज्ञानेश्वरी’ रचितवान् यः भगवद्गीतायाः व्याख्यानमस्ति| मराठीभाषायाम् एतत् प्रथमा साहित्यकृतिः इति भाव्यते| तस्य भक्तिकाव्यम् ‘अभाङ्ग’ इति आख्यातम् यत् भक्त्याः गाढप्रकटीकरणमस्ति |उत्तरदिशि तीर्थं कृत्वा सः २१वयसि स्वेच्छया जीवत्यागं कर्तुं निर्धारं कृतवान् , जीवसमाधिं प्राप्तुम् | सः महाराष्ट्रराज्ये सन्तकवीनां परम्पराम् आरब्धवान्| पण्ढरपुरयात्रायाः प्राथमिक प्रस्थानस्थालं पुणे-समीपस्थः आलन्दी अस्ति |सन्तज्ञानेश्वरस्य पादुके शिविकायां धारयतः | २५० किलोमीटर् दीर्घा इयं यात्रा २१ दिनपर्यन्तं भवति|
चित्रम् – आलन्द्याः शिविका – महेशः लोङ्करः |

” दमा दं मस्त् कलन्दर् ” अमीर खुस्रौ महोदयेन प्रथमं लिखितम् इति मतः ; बुल्लेह् शाहेन परिवर्तित्तं, जनप्रियं च कृतम्| बुल्लेह् शाहस्य जन्म १७ विक्रमशक शताब्दस्य अन्ते अभवत् | तस्य परिवारः मुहम्मदस्य वंशीयाः इति मान्यते| सः फारसी तथा अरब्बी भाषे अधीतवान् | सः सूफ़ी सन्तस्य कृषकस्य /मालाकारस्य शाहः इनायत् काद्रेः शिष्यः | यतोऽपि जनाः तस्य अपहासं कृतवन्तः यत् उच्चस्तरीयः बुल्लेह् शाहः एकं मालाकारं गुरुः इति स्वीकृतवानिति | सः पञ्जाबी भाषायां(फारसी लिप्यां) विपुललेखनं कृतवान् ; काफी शैल्यां यत् सिन्धीकाव्ये अपि प्रसिद्धमस्ति| तस्य कविताः तीव्रभावयुक्ताः याः विधिनिष्ठां मतं तिरस्कुर्वन्ति| तस्य सरलभाषा प्रयोगः दिव्यत्वे समीकरणं, सामाजिक ऐकत्वं, तथा भगवत्प्रीतिं सूचयति| सः सर्वोत्तम पञ्जाबी-सूफ़ी कविः इति अभिप्रायः | स्वस्य दृष्टिकोणात् सः काफिरः इति मत्वा सार्वजनिक रुद्रभूमौ तस्य निखननं न कृतम् |
स्रोतः -बुल्लेह् शाह- राधा साओमि सत्सङ्गः ब्यास्

१८७५तमे वर्षे वैष्णवकविना भानुसिंहेण कालीघाटस्य सहित्यकी भूमौ कवितानां शृङ्खला आगच्छत् |ब्रजबौली इति निष्प्रभाभाषायां लिखितं सङ्कलनम् अतिविशिष्टम् आसीत्| अनन्तरं स्पष्टमभवत् यत् ठाकुरपरिवारस्य युववंशीयः एषः इति| एताः कविताः पूर्वभारतस्य आनन्दभरिताः भक्तिकविताः आधृताः |एषा परम्पारा जयदेवस्य गीतागोविन्देन आरब्धा ,१२ विक्रमशक शताब्द्याम्| चैतन्यः महाप्रभुः , चण्डीदासः , रामप्रसादः सेन्, इत्यादयः कवयः तम् अनुसृतवन्तः | ते संस्कृतभाषायाः साहित्यं वङ्गभाषायां परिवर्तयित्वा लिखितवन्तः १५ विक्रमशक शताब्दीतः |ठाकुरस्य कवितासु क्रोधः, आन्दोलनं च दृश्यते | उदाहरणम् – ‘कियतीवेला पर्यन्तम् अहं गुप्तवृक्षछ्छायायां लिखेयम् ?कदा सः वेणोः दीर्घस्वरैः नाम्ना माम् आह्वयति?’ षोडशवर्षीयः ठाकुरः इदं लिखितवान्|
चित्रं गगनेन्द्र ठाकुरेण रचितं ठाकुरस्य चित्रम् अस्ति |

कर्णाटकस्य बसवेश्वरः अथवा बसवण्ण: सन्तः, कविः तथा प्रचण्डसमाजसुधारकः आसीत्| भारतस्य महान् दार्शनिकगुरुषु एषः अन्यतमः | बसवण्ण: विजयपुरमण्डले, उच्चस्तर ब्राह्मणपरिवारे ११३१वर्षे जन्म अलेभे | परमेश्वराय तस्य ” कूडलसङ्गमदेव ‘ इति नामधेयं तस्मै कन्नडभाषायां भक्तिसाहित्ये अग्रिमस्थानम् अयच्छत्| सः शतशः वचनानि रचितवान्, यानि गातव्यानि कन्नडभक्तिगीतानि सन्ति | वचन इत्यर्थे गद्यकाव्यम् ; सः वचनेषु पण्डितः इति पूज्यते| सः अनुभव-मण्टप इति सामाजिक-धार्मिकविद्यालयं स्थापितवान्| एषः मुक्तमञ्चः आसीत् यत्र आध्यात्मिकविषयेषु चर्चा अभवत्| आदेशपर्यन्तं सन्तजनाः , जिज्ञासवः च आकर्षिताः अभवन्| बसवण्ण: जातिभेदस्य, बालविवाहस्य, विधवाशोषणस्य च विरोधमकरोत्| एतेषु क्षेत्रेषु सः हिन्दूसामाजिकपरिवर्तनस्य कार्यारम्भं शतशः वर्षाः पूर्वमेव अकरोत्| स्रोतः चित्रं च, साहित्य अकादमी |

भरतेन्दुः हरिश्चन्द्रः वारणासी महाराजस्य धनाधिकारिण: कुटुम्बतः वंशीयः आसीत् | पञ्चवर्षीयः सः ब्रजभाषायां काव्यानां व्याख्यानम् अकरोत् | द्वादशवर्षीयः एषः रसतत्त्वम् नवरसाः न , परं चतुर्दश एव , इति प्रतिपादितवान् | सः क्वीन्स कालेज् मध्ये अधीतवान् | तस्य विलासीजीवनशैली आसीत्, सः वारणासी-वीथिसु साधारणजनैः सह स्वस्य कालं यापयति स्म , तथा धनम्/आर्थिकसाहाय्यम् च उदारतया अकरोत्| सः महाराजस्य हितवचनमपि अमन्यमानः| सः संस्कृतम् ,फारसी,आङ्ग्लभाषाः च अधीतवान् , सप्तदशवर्षे एव कविः इति ख्यातिम् आप्नोत्| सः साम्प्रदायिक भाषाणां विरोधमकरोत्, सः सामन्यजनेभ्यः प्रयुक्तं सरलभाषाम् अङ्गीकृतवान्| सः ‘कविवचनसुधा’ (१८६७)तथा ‘हरिश्चन्द्र चन्द्रिका'(१८७३) इति द्वे पत्रिके आरब्धवान्| एतयोः प्रयुक्ता भाषा संलापोचिता आसीत्| हिन्दी-नाटककृते तस्य योगदानम् अतिमहत्त्वपूर्णम्| अत्र सः हिन्दीसमाजस्य मूलमौल्यानां लक्ष्यम् अकरोत्| सः पाश्चात्य तथा फ़ारसी रङ्गभूमेः प्रतिस्पर्धाम् अकरोत् | हरिश्चन्द्रः वैष्णवसंप्रदायस्य अनुयायी आसीत्|
स्रोतः-रिमेम्बरिङ्ग् भरतेन्दुः हरिश्चन्द्रः , मदन् गोपाल् , इण्डियन् लिटरेचर् | चित्रम् -विकी-मीडिया कामन्स |

विद्यापति (१४ विक्रमशके शताब्दौ) मैथिली कविकोकिलः इति विश्रुतः| राधाकृष्णयोः दिव्यप्रेम्णः तस्य गीतानि बहु जनप्रियाणि अभवन्| तस्य प्रभावः वङ्गदेशम्,आसाम्, उत्तरप्रदेशं च प्रसरितम् अभूत्| तस्य रचनाः जनप्रियाः , तथा उत्सवेषु , विवाहसमये च गीयन्ते | सः वैष्णव, शैव काव्यानि अपि रचितवान् |
आदौ तस्य रचनाः प्रमुखतया प्रेमगीतानि आसन् | मैथिलीभाषा सर्वप्रथमम् अनेन साहित्यरचनार्थम् प्रयुक्तम् | तस्य साहित्यशैली जनप्रिया अभवत्, अनेकैः अनुकृतापि|अस्मात् कारणात् ब्रजबौली विशिष्टा सहित्यभाषा इति वर्धिता अभवत्| (१६ विक्रमशक शताब्दम्)| एषा मैथिलीभाषा एव अस्ति यस्याः रूपाणि वङ्गभाषा इव प्रतीयन्ते |ब्रजबौलीभाषायां ५००० काव्यानि अद्यापि लब्धानि | चैतन्यः महाप्रभुः तस्य काव्यानि आराधनम् अकरोत्| वङ्गदेशे तानि अतिप्रचलितानि, उच्चस्तरं च प्राप्तम्| वस्तुतः वङ्गदेशीयाः तं स्वेषां कविरेव इति मन्यन्ते| रवीन्द्रनाथ – ठाकुरः तथा बङ्किम-चन्द्र-चट्टोपाध्यायः अपि विद्यापतिशैलिम् अनुसृत्य ब्रजबौलीभाषायां रचितवन्तः |
स्रोतः- साङ्गस् आफ़् विद्यापति – सुभद्रा झा | चित्रम् -विकी मीडिया कामन्स |

अतिबडी इत्यर्थे बृहत् आकारः अथवा महान् इति | जगन्नाथदासः (अन्तिमे १५विक्रमशके शताब्दौ) उत्कलस्य पञ्चमहाकविषु एकः इति गणना अस्ति| तस्मै एषा उपाधिः दत्ता| उत्कलसाहित्यविद्यालयस्य सर्वोत्तम साहित्यपुरस्कारः तस्य नाम्ना एव दीयते |जगन्नाथदासः भागवतस्य उडीया अनुवादार्थं मूर्तिमान् अभवत्| एतत् पुस्तकम् अनेकेषु उडीयागृहेषु पूज्यते | अतिबडी जगन्नाथदासः चैतन्यमहाप्रभोः मित्रमपि आसीत्|
चित्रम् -विकी मीडिया कामन्स |

श्रीमन्त शङ्करदेवः(१५विक्रमशके शताब्दौ) आसामराज्ये एकः प्रमुखः आध्यात्मिकनेता , सामाजिकप्रवर्तककर्ता , तथा विलक्षणप्रतिभादार्शनिकः आसीत् | ‘एक शरण हरिनाम’ इति शुद्धकृष्णभक्तिम् आधृत्य विशिष्टं विद्यालयम् आरब्धवान् |शङ्करदेवस्य परमार्थविद्यायाः सम्पूर्णः आधारः भक्तिदर्शनमेव| सः साम्प्रदायिक वर्णाश्रमपद्धतिं तिरस्कृतवान्| सः वेदान्तसारस्य अनुवादम् आसामी तथा व्रजावली इव प्रादेशिकभाषयोः संक्षिप्तरीत्या कृतवान्| सः अधिकृत संस्कृतपाठ्यपुस्तकानि अपि लिखितवान्,यथा भक्ति-रत्नाकरः | सः भक्तिगीतानि (कीर्तनानि), रागाधारितानि भक्तिगीतानि, अङ्कीयनाट इति पथसञ्चलानि जनप्रियनाटकानि अपि रचितवान्| गणगायनार्थं नाम-घराः इति विशाल-गणप्रार्थनागृहाणि रचितवान्| अस्मात् हस्तलेखचित्रणम् एवं चित्ररचनाकार्यम् अभिवर्धितम्| सः आसामराज्ये वैष्णवानां मठाः अस्थापयत् ये सत्त्राणि इति आख्यातानि| माजुली सत्त्राणां प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति|
चित्रम् -विकी-मीडिया कामन्स |

तुञ्चट्टु-रामानुज-एझुतचन् (१६-विक्रमशके शताब्दौ) संस्कृत-आध्यात्मरामायणस्य मलयाल-अनुवादं कृतवान्| तस्य अनुवादः मलयालभाषायां प्रसिद्धतमम् अस्ति| तस्य शैली एवम् आसीत् यत्र शुकः कथां श्रावयति , अतः किल्लिपट्टु (शुकस्य गीतम्) शैली इति कथ्यते | वर्षर्तौ (जुलै-आगस्ट् मासयोः) केरलराज्ये विशिष्टः सम्प्रदायः वर्तते -रामायणमासम् इति(कर्कीडकम्) . अतिवृष्टिकारणात् शस्यक्षेत्राणि जलप्रवाहपीडितानि भवन्ति |अतः कृषिकार्य: स्थगितः भूत्वा कृषकपरिवाराः गृहस्य अन्ते एव अधिकं कालं यापयन्ति| पुरा, निकेतनस्य अग्रजाः / ज्येष्ठाः अस्मिन् काले रामायणकथां बालेभ्यः कथयन्ति स्म| एझुतचनस्य रामायणम् अस्मिन् समये अधिकं जनप्रियं भूत्वा कथितम् |एझुतचन् आधुनिकमलयालभाषायाः पिता इति मानितः अस्ति| सः न केवलं मलयालवर्णमालां प्रमाणीकृतवान् , अपि तु अद्यतन या मलयालभाषा प्रयुज्यते, तस्याः मूलं संस्कृतग्रन्थमेव|
स्रोतः – एझुतचन् अण्ड् हिस् एज्- चेल्नट् अच्युत मेनन् |
चित्रम् -विकी-मीडिया कामन्स |

सः आधुनिक तमिल्-कविषु अतिविख्यातः |सुब्रह्मण्य-भारती (अन्त १९-आदौ २० -विक्रमशके शताब्दौ) न्यवसत् | सः सरलतमिल्-भाषायाम् अलिखत् अपि च तस्य काव्यं लक्ष्यं स्पष्टरीत्या उल्लेखयति -काव्यलक्ष्यं भक्त्याः वा देशप्रेम्णः वा अनुरागस्य वा पीडायाः भवेत् | तस्य देशभक्त्याः काव्यानि अनेकान् युवानः प्रेरयति स्म| यदा आङ्ग्लसर्वकारः तं बध्नाति तदा सः फ़्रेञ्च्- शासितं पुदुचेरीम् अधावत्| सः वारणास्याम् अपि किञ्चित्कालम् अधीतवान्| अतः वारणास्यां तमिल्-पीठः तस्य नाम धारयति|
चित्रम् -विकी-मीडिया कामन्स |