இங்குள்ள மூலவர் திருவுருவம் கி.பி. 7-ஆம் நூற்றாண்டில் சுயம்புவாக (தானாகவே) தோன்றியதாகக் கருதப்படும் ஒரு சிவலிங்கம் ஆகும். இது ஒரு மாமரத்தின் அடியில் கண்டெடுக்கப்பட்டதால் புவனேஸ்வருக்கு “ஏகாம்ர க்ஷேத்ரா” (மாமரங் களின் தலம்) என்ற வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க பெயர் கிடைக்க காரணமாக அமைந்தது. தற்போதைய கோயிலை, கி.பி. 11-ஆம் நூற்றாண்டில் சோமவம்ச வம்சத்தினர் கட்டினர். அக்காலத்திய ஹோய்சாலப் பேரரசின் வழக்கமான ‘ஹரிஹர’ வடிவத்தில் இந்த லிங்கம் வழிபடப்படுகிறது. லிங்கராஜர் கோயில், ஒடிசாவின் கோயில்களின் (தேவுல்) கட்டிடக்கலையின் முழுமையான வளர்ச்சியைக் பறைசாற்றும் வகையில் அமைந்துள்ளது. இது ஒன்றோடொன்று இணைக்கப்பட்ட நான்கு பகுதிகளைக் கொண்டுள்ளது:
விமானம் (தெய்வங்கள் வீற்றிருக்கும் கர்ப்பகிரகம் அல்லது கருவறை, இதன் உச்சியில் ஒரு கோபுரம் அல்லது சிகரம் இருக்கும்);
முகசாலம் அல்லது ஜகமோகனம் (முகப்பு சபை மண்டபம்);
நாட்டியமண்டபம் (நடனக் கலைஞர்களுக்கான மண்டபம்);
போகமானந்தபம் (காணிக்கைகள் செலுத்தும் மண்டபம்).
விமானம் பொதுவாக வளைகோட்டு வடிவில் (ரேகா பாணி) அமைந்திருக்கும்; எனினும், சில கோயில்களில் பீட (பிரமிடு) மற்றும் காக்ர (பீப்பாய்) வடிவங்களிலும் அமைந்திருக்கும். மற்ற கட்டுமானகள் அனைத்தும் பொதுவாக பீட (பிரமிடு) வடிவி லேயே அமைந்திருக்கும். லிங்கராஜா கோயிலுக்கு முன் கட்டப்பட்ட கோயில்கள் இந்த நான்கு அமைப்புகளை கொண்டிருந்ததில்லை. லிங்கராஜா கோவிலுக்குப் பிறகே “ஓடிசா கோயில்கள்” என்ற சொல்வழக்கு பிரபலமாகிவிட்டது.
ஆதாரம்: ஏ. கோஸ்வாமி எழுதிய “ஒரிசா கோயில்களின் கலை நுணுக்கம்” (“Designs from Orissan Temples” by A. Goswamy)
பட உதவி: ராமானுஜம் எஸ்.ஆர்)

கிழக்கு கங்க வம்சத்தினரால் 13-ஆம் நூற்றாண்டில் கட்டப்பட்ட கோனார்க் சூரியன் கோயில், இந்தியாவின் மிகச்சிறந்த நினைவுச் சின்னங்களில் ஒன்றாகும். கோனார்க்கில் நாம் தற்போது காண்பது முழுமையான கோயில் அல்ல. இக் கோயிலின் கருவறை 19-ஆம் நூற்றாண்டில் இடிந்து விழுந்துவிட்ட நிலையில், இன்று பிரமிட் வடிவத்திலான ‘ஜகமோகனா’ (முகப்பு சபை மண்டபம்) பகுதி மட்டுமே. எஞ்சியுள்ள இக்கட்டமைப்பு, அழகியலில் மற்ற எந்தவொரு நினைவுச் சின்னத்திற்கும் ஈடு இணையற்றதாகத் திகழ்வதுடன், முழுமையான கோயிலின் உண்மையான பிரம்மாண்டத்தை நம் கற்பனையில் கொண்டு வரவும் தூண்டுகிறது.
ஜகமோகனத்தின் (கோயிலின் முகப்பு மண்டபம்) கூரை இடிந்து விழுவதைத் தடுப்பதற்காக அது மணல் மற்றும் கற்களால் நிரப்பப்பட்டுள்ளதால், அது பொதுமக்களின் பார்வைக்குத் திறக்கப்படவில்லை. திறந்தவெளி நாட்டிய மண்ட பத்தின் ஒரு பகுதியும் இன்று எஞ்சியுள்ளது. இக்கோயிலின் மூலக் கோபுரமான ‘விமானத்தின்’ கூரை மற்றும் மேல் அமைப்பு ஒரு காலத்தில் 227 அடி உயரத்தை எட்டியிருந்தது. வாரத்தின் நாட்களைக் குறிக்கும் ஏழு குதிரைகள் மற்றும் நாளினஂ நேரதஂதைகஂ குறிக்கும் 24 ஆரங்களைக் கொண்ட சக்கரங்கள் மற்றும் குறிப்பாக சூரியனின் காலணியுடன், பாரசீக கலை நுணுக்கத்தின் தாக்கத்தை பிரதி பலிக்கிறது.
இணைக்கப்பட்டுள்ள படம்,
கோனார்க்கில் உள்ள பார்வையாளர் அனுபவ மையத்தில் காட்சிக்கு வைக்கப் பட்டுள்ள, புனரமைக்கப்பட்ட கோனார்க் சூரியக் கோயிலைக் காட்டுகிறது.
(ஆதாரம்: https://www.britannica.com/place/Konark.
பட உதவி: ராமானுஜம் எஸ்.ஆர்.)

12-ஆம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்த பூரி ஜெகன்னாதர் கோயில் ஒரியா மக்களால் மிகவும் நேசிக்கப்படும் ஒரு தலமாகும்.; சங்கு வடிவிலான இந்த வளாகம் (சங்க க்ஷேத்ரா) லட்சுமி தேவிக்கு உரிய (ஸ்ரீ க்ஷேத்ரா) இடமாகவும் திகழ்கிறது. இதனுள், பல்வேறு தெய்வங்களுக்கான 120 கோயில்கள் அமைந்துள்ளன. இதன் முதன்மைக் கோயில் ஜெகன்னாதருக்கும், அவருடன் அவரது சகோதரர் பலபத்ரர் (பலராமர்) மற்றும் சகோதரி சுபத்ரா ஆகியோருக்கும் அர்ப்பணிக்கப்பட்டுள்ளது. நான்காவது தெய்வமாக, ஒரு தடியின் வடிவில் உருவமற்ற சுதர்சனமும் வழிபடப்படுகிறது., இங்குள்ள அனைத்து தெய்வங்களும் கல்லால் அல்லாமல் மரத்தால் செதுக்கப்பட்டுள்ளது, இக்கோயிலின் தனித்துவ அம்சம்.
இக்கோயில் அதன் விரிவான மற்றும் சிறப்பான வழிபாட்டுச் சடங்குகளுக்குப் பெயர் பெற்றது. இக்கோயில் வளாகத்திற்குள் அமைந்துள்ள சக்தி பீடமான விமலா தேவியின் சந்நிதியில் படைக்கப்படும் வரை, இங்குள்ள போகம் (உணவுப் படைப்பு) அதிகாரப்பூர்வமாக ‘மகாபிரசாதம்’ என்று கருதப்படுவதில்லை. பக்தர்கள் இத்தெய் வங்களைத் தங்கள் குடும்ப உறுப்பினர்களாகவே கருதுகின்றனர்; இதனாலேயே ‘காலியா’ (கருநிறத்தவர்), ‘சகடோலா’ (வட்ட வடிவக் கண்கள் கொண்டவர்), ‘தாருப்பிரம்மா’ (மரத்தாலான மூர்த்தி) என்ற புனைப் பெயர்களுடன் அழைக்கப் படுகின்றனர்.
ஆதாரம்: YouTube தளத்தில் “சங்க உரைகள்” (Sangam Talks) நிகழ்ச்சியில் டாக்டர் குமார் ஆரோஜோதியின் (Dr. Kumar Aurojyothi) ஜகன்னாதரைப் பற்றிய சொற் பொழிவு. பட உதவி: பட உதவி: எஸ்.ஆர். ராமானுஜம்.

கி.பி. 6-ஆம் நூற்றாண்டு முதல் ஒரியா முழுவதும் சிவாலயங்கள் வேகமாகப் பெருகின; இக்காலகட்டத்தின் உச்சகட்டப் படைப்பாக கம்பீரமான ‘லிங்கராஜர் கோயில்’ திகழ்கிறது. புவனேஸ்வரில் உள்ள ‘பரசுராமேஸ்வரர் கோயில்’ இவற்றுள் காலத்தால் முற்பட்ட, இன்றும் நல்ல நிலையில் உள்ள ஒரு சான்றாகும். இக்கோயில் ஒரு விமானத்தையும் (கோபுரப் பகுதி), அதனுடன் இணைந்த தட்டையான கூரையைக் கொண்ட ‘ஜகமோகன’ மண்டபத்தையும் கொண்டுள்ளது. பிற் காலத்தில், இத்தகைய மண்டபங்கள் தனித்தனி பிரமிடு வடிவக் கட்டமைப்புகளாக உருவெடுத்தன. ஒடியா பாணி ஆலயங்களுக்கே உரித்தான தனித்துவமான அம்சங்களின் வளர்ச்சி நிலைகளை இங்கு காணலாம்; குறிப்பாக ‘ஜாலி’ (வலைப்பின்னல் போன்ற) ஜன்னல்கள், ‘ராஹா’ (கோயில் சுவர்களில் செங்குத்தாக அமைக்கப்பட்ட சிற்பப் பகுதிகள்) மற்றும் ‘கீர்த்திமுகா’ (முதன்மைக் கதவுக்கு நேர் மேலே அமைந்துள்ள ஒரு முக்கிய சிற்பம்) ஆகியவை இதில் அடங்கும். பரசுராமேரேஸ்வரர் கோயிலில் உள்ள கீர்த்திமுகா சிற்பம், ‘ராவணனுக்ரஹ’ (ராவணன் கயிலை மலையைத் தூக்கும் காட்சி) நிகழ்வைச் சித்தரிக்கிறது.
கோயிலின் வெளிச்சுவர்களில் அழகாகச் செதுக்கப்பட்ட துணைத் தெய்வங்களே ‘பார்ஸ்வ-தேவதைகள்’ (Parsva-devatas). இவை அலங்காரத்திற்காக அல்லாமல் வணங்குவதற்காகவே செதுக்கப் பட்டவை. மற்ற சுவர்களில், சிவாலயங்களில் ஈசனின் குடும்பதிதினார்களான பார்வதி தேவி, கணேசன் மற்றும் கார்திகேயனும், விஷ்ணு ஆலயங்களில் மகாவிஷ்ணுவின் வெவ்வேறு அவதாரங்களும், தேவியின் ஆலயங்களில் சக்தியின் வெவ்வேறு ரூபங்களும் சித்தரிக்கப் பட்டுள்ளன.
பட உதவி: ராமானுஜம் எஸ்.ஆர்

இதன் பெயரே (வைதால் என்றால் ‘ஆவி’ அல்லது ‘சக்தி’ என்று பொருள்) உணர்த்துவது போல, வைதால் தேவுல் ஒரு தாந்த்ரீக வழிபாட்டுத் தலமாகும். இதன் மூன்று கோபுரங்களும் புகழ்பெற்ற மூன்று தேவிமூர்த்திகளின் பெயர்களைக் கொண்டிருப்பதால், இது ‘திரி-முண்டியா’ என்றும் அழைக்கப்படுகிறது. இக்கோவில் பல வகைகளில் தனித்துவமானது; இது திராவிடக் கோவில்களைப் போன்ற அரிதான ‘கக்ரா’ (பீப்பாய் வடிவ கோபுர) பாணியைக் கொண்டுள்ளது. மேலும், உட்புறச் சுவர்களில் சிற்பங்களைச் செதுக்கக்கூடாது என்ற பாரம்பரிய ஒரியக் கட்டிடக்கலை விதியை இது மீறுகிறது. இது கி.பி. 7-ஆம் நூற்றாண்டில் பௌம-கர வம்சத்தைச் சேர்ந்த திரிபுவன மகாதேவியால் கட்டப்பட்டது. சுதந்திரமாக ஆட்சி செய்த பல அரசியர்களை உருவாக்கியதற்காக இந்த வம்சம் முன்னோடி என்பது குறிப்பிடத்தக்கது. இக்கோவிலில் உள்ள தெய்வங்களின் உருவங்கள் அச்சமூட்டும் வகையில் அமைந்துள்ளன. இவற்றுள் சப்தமாதாக்களும் (ஏழு தாய் தெய்வங்கள்), மனிதத் தலையை கத்தியால் துண்டிக்கும் நிலையில் உள்ள பைரவரும், மண்டை ஓடுகளால் ஆன மாலையை அணிந்த எலும்புக்கூடு போன்ற தோற்றத்தில் சித்தரிக்கப்பட்டுள்ள முதன்மைத் தெய்வமான சாமுண்டியும் அடங்குவர். இதேபோன்று, 10-ஆம் நூற்றாண்டில் சௌராசியில் கக்ரா பாணியில் கட்டப்பட்ட தேவுலில் பருத்த வயிருடன், பன்றியின் முகத்துடன் உள்ள ஆக்ரோஷமான வராஹி சிற்பமும் காணப்படுகிறது.
பூரியின் விமலா தேவி, பெர்ஹாம்பூரின் மாதா தாரா தாரிணி மற்றும் ஜாஜஂ பூரில் (ஒரிஸ்ஸா) மாதா கிரிஜா/பிராஜ கோயில்களும், ஒரிஸ்ஸாவில் 12 சக்தி பீடங்களில் அடங்கியவையாக சொல்லப்படுகின்றன.
பட உதவி: டிராவல் டைரீஸ் (Travel Diaries), டம்பளர் (Tumblr)

சில்ப பிரகாசா’ எனும் நூல், கோயிலின் வெளிப்புறச் சுவர்களில் மங்கையரின் உருவங்கள் அடங்கிய சிற்பத் தொகுப்பு அமைவது அவசியம் என்று கூறுகிறது; “மனைவி இல்லாத வீடு, பெண்கள் இல்லாத கொண்டாட்டம் மற்றும் பெண் உருவங்கள் இல்லாத கோயில் ஆகியவை எவ்விதப் பயனையும் தராது” என்பது இதன் பொருள். ஒரிசாவின் முழுமையான கோயில் கட்டுமானப் பாணியில் அமைந்த முதல் கோயிலான 10-ஆம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்த முக்தேஸ்வரர் கோயிலில், ‘நாரிபந்தா’ (பெண் உருவ வரிசை) இடம்பெற்றிருந்தது. இது ‘பஞ்சாயதன’ வகையைச் சேர்ந்த கோயிலாக வகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது; அதாவது, இதில் ஒரு முதன்மைக் கருவறையைச் சுற்றி நான்கு துணைச் சந்நிதிகள் அமைந்துள்ளன. பிற்காலத்தில் இக்கட்டமைப்பு முறை ஒரு பொதுவான மரபாக மாறியது; எனினும், எட்டுச் சந்நிதிகளைக் கொண்ட கோயில்களும் (அஷ்டாங்க வகை) கட்டப்பட்டன. பழமையான பரசுராமேஸ்வரர் கோயிலில் பெண் உருவங்கள் சுவர்களின் உயரமான பகுதிகளில் மறைவாக அமைக்கப்பட்டிருந்தன; ஆனால் முக்தேஸ்வரர் கோயிலிலோ அவை முக்கியமாகக் கண்ணுக்குத் தெரியும் வகையில் அமைக்கப்பட்டுள்ளன. இத்தகைய தனித்துவமான கட்டடக்கலை பாணியே, பிற்காலத்தில் கஜுராஹோ கோயில்களின் வெளிப்புறச் சுவர்களில் காணப்படும் காதல் உணர்வு ததும்பும் (மிதுன) சிற்பங்களுக்கு வழிவகுத்தது.
முக்தேஸ்வரர் கோயிலில் காணப்படும் சுவர்கள் “பஞ்சரதம்” எனப்படும் ஐந்து உயரமான பகுதிகளால் ஆனவை. மிக நுணுக்கமான வேலைப்பாடுகள் அமைந்த நுழைவாயில் மற்றும் தளங்கள் (மேற்கூரை), நாக-நாகினி சுவர் தூண்கள் குறைந்த அளவிலான வேலைப்பாடற்ற தூண்கள் போன்றவை இதன் சிறப்பும் தனித்துவமும் ஆகும். இவை தவிர மிகவும் சிக்கலான வேலைப்பாடுகளுடைய நவகிரக மற்றும் சப்தமாதர் சிற்ப பலகங்களும் (panels) காணப்படுகின்றன.
பட உதவி: ராமானுஜம் எஸ்.ஆர்.

சௌசாத் யோகினி (64 யோகினிகள்) கோயில்கள் வழக்கமான இந்தியக் கோயில் கட்டிடக்கலை பாணியைப் பின்பற்றுவதில்லை; இவை வட்ட வடிவிலும், முற்றிலும் மேற்கூரை இல்லாமலும் அமைந்துள்ளன. இவ்வகை அமைப்புக்கு ‘ஹைபேத்ரல்’ (hypaethral) என்று பெயர். ஒரிசாவில் இத்தகைய யோகினி கோயில்கள் இரண்டு உள்ளன: ஒன்று புவனேஸ்வருக்கு அருகிலுள்ள ஹிராபூரிலும், மற்றொன்று போலங்கீரிலும் அமைந்துள்ளன. இந்த வட்ட வடிவக் கட்டமைப்புகளின் மையப் பகுதி திறந்த வெளியாக இருக்கும்; இதன் சுவர்களில் 60 சிறிய அறைகள் (குழிகள்) அமைந்துள்ளன, அவற்றில் யோகினிகள் (விலங்கு முகங்களுடன் சித்தரிக்கப்பட்ட தேவதைகள்) காணப்படுகின்றனர். கோயிலின் மையப்பகுதியில் உக்கிரமான தேவி வடிவம் (காளி தேவியைப் போன்ற தோற்றம்) இடம் பெற்றுள்ளது; அவரைச் சுற்றி நான்கு திசைகளிலும் யோகினிகளும் பைரவர்களும் உள்ளனர். மத்தியப் பிரதேசத்தின் மொரேனாவில் அமைந்துள்ள சௌசத் யோகினி கோயிலும் இதைப் போன்ற, ஆனால் பெரிய அளவிலான வடிவமைப்பைக் கொண்டுள்ளது. இந்தக் கட்டமைப்புதான் டெல்லியில் உள்ள பழைய நாடாளு மன்றக் கட்டிடத்தின் வடிவமைப்புக்கு உத்வேகமாக அமைந்ததாகக் கூறப்படுகிறது. எட்வின் லுடியன்ஸ் (Edwin Lutyens) இந்தத் தாக்கத்தை அதிகாரப பூர்வமாக ஒப்புக் கொள்ளவில்லை என்றாலும் இவற்றின் உருவ ஒற்றுமை மிகத் தெளிவாக உள்ளது. எட்வின் லுடியன்ஸ் இந்தியாவின் கட்டிடக்கலை பற்றிய ஆராய்ச்சிப் பயணத்தை மேற்கொண்டபோது, இந்திய அகழ்வாராய்ச்சி நிறுவனம் (Archealogical Survey of India) அளித்த புகைப்படங்களையும் ஆராய்ந்தார்.
பட உதவி: S.R. ராமானுஜம்.

மத்திய கால ஒரிசா கோயில்கள் பெரும்பாலும் கடற்கரையோரப் பகுதியிலும், குறிப்பாக புவனேஸ்வர், பூரி மற்றும் கோனார்க் ஆகிய இடங்களுக்கு இடையிலான முக்கோணப் பகுதியிலும் அமைந்துள்ளன. இதன் விளைவாக, யாத்திரைகளின் போது மேற்கு ஒரிசா சில சமயங்களில் கவனிக்கப்படாமல் போகிறது.
சம்பல்பூரில் ‘மா சமலேஸ்வரி’ மிகவும் போற்றப்படும் தெய்வமாகத் திகழ்கிறார். சௌஹான் வம்சத்தைச் சேர்ந்த மன்னர் பலராம் தேவ், 1542-ஆம் ஆண்டில் இக்கோயிலை முதன்முதலில் கட்டியதாகக் கூறப்படுகிறது. ஒருமுறை வேட்டைக்குச் சென்றிருந்தபோது, ஒரு முயல் தனது வேட்டை நாய்களைத் துரத்தி விரட்டியதைக் கண்டு மன்னர் வியப்படைந்தார். பொதுவாகப் பணிவான இயல் புடைய ஒரு விலங்கின் இந்தத் துணிச்சலைக் கண்டு திகைத்த அவர், அந்த இடத்திலேயே தேவியை வழிபட்டார். இன்று, அம்மன்னரின் வழித்தோன்றல்களே இக்கோயிலின் பூசாரிகளாகப் பணியாற்றி வருகின்றனர்; அவர்கள் தங்கள் வழி பாட்டு முறையில் தாந்த்ரீக மற்றும் பழங்குடியின மரபுகள் ஆகிய இரண்டையும் பின்பற்றுகின்றனர்.
ஆதாரம்: https://odishatourism.gov.in
பட உதவி: விக்கிமீடியா காமன்ஸ் (Wikimedia Commons)

தென்கானலில் உள்ள மணல்கற் பாறைகளில், அனந்தன் எனும் பாம்பின் மீது விஷ்ணு சயனித்திருக்கும் வடிவம் நேரடியாகச் செதுக்கப்பட்டுள்ளது. இச்சிற்பம் பௌம-கர வம்சத்தைச் சேர்ந்ததாகும். இங்கு இன்றும் வழிபாடுகள் தொடர்ந்து நடைபெற்று வருகின்றன; மேலும், இப்பகுதி மக்களின் அன்றாட வாழ்வில் இத்தெய்வம் முக்கியப் பங்காற்றுகிறது. பூரி கடற்கரையில் மணல் சிற்பக் கலைக்காகப் புகழ்பெற்ற சுதர்சன் பட்நாயக் இச்சிற்பத்திலிருந்துதான் உத்வேகம் பெறுகிறார்; அவரது கலைப் பாணியில் இச்சிற்பத்தின் தாக்கத்தை நாம் காண முடிகிறது.
ஆதாரம்: Orissatours.com
பட உதவி: விக்கிமீடியா காமன்ஸ் (Wikimedia Commons)

பூரியில் உள்ள நரசிம்மர் கோயில், ஜகந்நாதர் வளாகத்தின் மற்றும் அதனுடன் தொடர்புடைய சடங்குகளின் ஒரு ஒருங்கிணைந்த பகுதியாகச் செயல்படுகிறது. இது இந்த கி.பி. 13-ஆம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்த கட்டுமானத்தில், ஒரு விமானம், ஒரு ஜகமோகனம் மற்றும் ஒரு நடனமண்டபம் ஆகியவை அடங்கும். இது ஒரு பண்டைய வைஷ்ணவத் தலம் என்று நம்பப் படுகிறது. இங்குதான், மரத்தாலான ஜகந்நாதர் சிலைகளை முதன்முதலில் நிர்மாணித்த மன்னரான இந்திரத்யும்னன், அஸ்வமேத யாகத்தை நிகழ்த்தினார். நரசிம்மர் வழிபாடு கிழக்குக் கடற்கரைப் பகுதியில் ஒரு நீண்டகாலப் பாரம்பரியத்தைக் குறிக்கிறது.
பிரபலமான கதைகளின்படி, வங்காள சுல்தான்களின் தளபதியான காலபகாதன், பூரி கோயில்களில் வெறியாட்டம் நடத்திக்கொண்டிருந்தபோது, சாந்த நரசிம்மரின் சாந்த குணத்தால் ஈர்க்கப்பட்டுப் பின்வாங்கினார். இந்தக் குறிப்பிட்ட கதைக்கு வரலாற்று அடிப்படை இல்லை என்றாலும், காலபகாதன் பூரியில் கட்டவிழ்த்துவிட்ட பரவலான படுகொலைகள் ஆவணப்படுத்தப்பட்ட உண்மையாகும். குறிப்பிடத்தக்க வகையில், சாந்த நரசிம்மருக்கு நேர் புறம் உக்ர (கோபமான) நரசிம்மர் வடிவமும் அமைந்துள்ளது.
(ஆதாரம்: https://srinarasimhakutumbam.org)

பண்டைய ஒரிசாவில் பௌத்தம் செழித்து வளர்ந்தது, மேலும், சீனப் பயணி ஹியூன் சுவாஙஂ அங்கு ஏராளமான மடாலயங்கள் இருந்ததைக் குறிப்பிட்டார். புவனேஸ்வர் மற்றும் கட்டாக்கிற்கு அருகில் அமைந்துள்ள லலிதகிரி, கி.பி. 1-ஆம் நூற்றாண்டையும், உதயகிரி 4 மற்றும் 5-ஆம் நூற்றாண்டுகளையும் மற்றும் இரத்தினகிரி 5 முதல் 7-ஆம் நூற்றாண்டுகளையும் சேர்ந்தவை. இவற்றின் அருகிலேயே அமைந்திருந்ததுடன் புகழ்பெற்ற புஷ்பகிரி பல்கலைக்கழகம், அதன் புகழில் நாளந்தாவிற்குப் போட்டியாக விளங்கியது.
இந்த மடாலயங்களே வஜ்ரயானத்தை (தாந்திரிக பௌத்தம்) தோற்றுவித்ததாகக் கருதப்படுகின்றன; இது பின்னர் திபெத், சிக்கிம் மற்றும் நேபாளம் முழுவதும் ஒரு முக்கிய மதமாக மாறியது. இந்த மடாலயங்கள் விதிவிலக்காக மற்ற சராசரி பௌத்தத் தலங்களைவிட மிகவும் மேம்பட்ட, அலங்கார வேலைப்பாடுகள் நிறைந்தவை. இவற்றின் வேலைப்பாடு, அதே கால கட்டத்தில் ஒரிசாவில் கட்டப்பட்ட எண்ணற்ற சிவன் மற்றும் சக்தி கோயில்களுடன், செதுக்கும் பாணிகள், வார்ப்புகள் மற்றும் சிற்பங்களின் நுட்பத்துடன் ஒத்து இருக்கின்றன. ஒற்றுமைகள் மிகவும் வெளிப்படையாக இருப்பதால், இந்த அனைத்துப் பிரிவு களுக்குமான கட்டமைப்புகளை ஒரே கைவினைஞர் சமூகமே கட்டியிருக்கக் கூடும் என்று வரலாற்றாசிரியர் வித்யா தேஹேஜியா குறிப்பிடுகிறார். பண்டைய ஒரிசா எழுத்தாளர்கள் தங்கள் சொந்த மரபுகளைப் பற்றி மட்டுமே எழுதி, ஒரு குறிப்பிட்ட பிரிவைச் சார்ந்தவர்களாக இருந்திருக்கலாம் என்றாலும், கலைஞர்கள் இயல் பாகவே மதச்சார்பற்றவர்களாக இருந்து, அனைவருக்கும் தலைசிறந்த கலைப் படைப்புகளை உருவாக்கினர் என்று அவர் சுட்டிக்காட்டுகிறார்.
பட உதவி: ராமானுஜம் எஸ்.ஆர்.

ஹதிகும்பா (யானைக் குகை) புவனேஸ்வர் நகருக்குள் உள்ள உதயகிரி மலைகளில் குடையப் பட்டுள்ளது. அங்கு கண்டெடுக்கப்பட்ட ஒரு கல்வெட்டு, வரலாற்றில் மிகவும் சக்திவாய்ந்த இந்திய மன்னர்களில் ஒருவரான காரவேலனின் வாழ்க்கையை விவரிக்கிறது. கி.மு. 2-ஆம் நூற்றாண்டில் அசோகருக்குப் பிறகு சில பத்தாண்டுகளில் ஆட்சி செய்த காரவேலன், அசோகர் பௌத்த மதத்தை ஆதரித்ததைப் போலவே ஜைன மதத்தின் பெரும் புரவலராக இருந்தார். மகதத்திடம் கலிங்கம் அடைந்த வரலாற்றுத் தோல்விகளுக்கு அவர் பழிவாங்கினார், மேலும் கலிங்கத்திலிருந்து முன்னர் எடுக்கப்பட்ட ஜினரின் சிலையை வெற்றிகரமாக மீட்டெடுத்தார். அவர் தென்னக மன்னர்களின் ஒரு பெரிய கூட்டமைப்பையும் தோற்கடித்தார். பிராகிருதத்தின் தெளிவற்ற ஒரு வடிவத்தில் எழுதப்பட்ட இந்தக் கல்வெட்டின் பத்தாவது வரி, புகழ்பட இவ்வாறு கூறுகிறது: “அவனுடைய ஆட்சியின் பத்தாம் ஆண்டில், போரையும் சமாதானத்தையும் போற்றுபவன், பாரதவர்ஷத்தில் முழு நாட்டையும் வென்று முன்னேறிச் செல்வதற்கான ஏற்பாடுகளைச் செய்கிறான்
ஆதாரம்: சசிகாந்த் எழுதிய “காரவேலனின் ஹதிகும்பா கல்வெட்டு மற்றும் அசோகரின் பாபரு சாசனம்”. பட உதவி: எஸ்.ஆர். ராமானுஜம்.