ఇక్కడి దైవ విగ్రహం ఒక ‘లింగం’, ఇది క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దంలో స్వయంభువుగా (తనంతట తానుగా) ఆవిర్భవించిందని చెబుతారు. ఇది ఒక మామిడి చెట్టు కింద కనుగొనబడింది; ఈ చెట్టు కారణంగానే భువనేశ్వర్‌కు “ఏకామ్ర క్షేత్రం” అనే చారిత్రక పేరు వచ్చింది. క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దంలో సోమవంశీ రాజవంశం ప్రస్తుత ఆలయాన్ని నిర్మించింది. ఈ లింగాన్ని ‘హరిహర’ రూపంలో పూజిస్తారు; ఈ ఆరాధనా విధానం అప్పట్లో హోయసల సామ్రాజ్యంలో కూడా ప్రచారంలో ఉండేది. లింగరాజ ఆలయం ఒడిశా ఆలయ (దేవుల్) నిర్మాణ శైలి యొక్క పరిపూర్ణ వికాసానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. ఇది ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించబడిన నాలుగు భాగాలను కలిగి ఉంటుంది:
విమానం (గర్భాలయం లేదా దైవ విగ్రహం ఉండే ప్రదేశం, దీని పైన గోపురం లేదా శిఖరం ఉంటుంది).
ముఖశాల లేదా జగమోహన (సభా మండపం).
నాట్యమండపం (నృత్యకారులు ప్రదర్శనలు ఇచ్చే మండపం).
భోగమండపం (నైవేద్యం సమర్పించే మండపం).
విమానం సాధారణంగా వక్రరేఖ ఆకారంలో (రేఖ శైలి) ఉండేది, అయితే కొన్ని ఆలయాలలో పిఢా (పిరమిడ్ ఆకారం) మరియు ఖఖ్రా (బారెల్ ఆకారం లేదా అర్ధ-స్తూపాకార పైకప్పు) శైలులు కూడా కనిపించేవి. మిగిలిన నిర్మాణ భాగాలు సాధారణంగా పిఢా శైలిలో నిర్మించబడేవి. లింగరాజ ఆలయ నిర్మాణానికి ముందు, ఆలయాలలో ఈ నాలుగు నిర్మాణాలు ఒకేచోట ఉండేవి కావు. తత్ఫలితంగా, లింగరాజ ఆలయ స్థాపన తర్వాతే ఒడిశా ఆలయ నిర్మాణ శైలికి సంబంధించిన ప్రమాణాలు స్థిరపడ్డాయి. (మూలం: ఎ. గోస్వామి రచించిన ‘డిజైన్స్ ఫ్రమ్ ఒరిస్సన్ టెంపుల్స్’.)
చిత్రం సౌజన్యం: రామానుజం ఎస్.ఆర్.)

ప్రస్తుతం కోణార్క్‌లో మనం చూస్తున్నది పూర్తి ఆలయం కాదు. తూర్పు గంగ వంశస్థులచే నిర్మించబడిన 13వ శతాబ్దపు కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం, భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ కట్టడాలలో ఒకటి. ఈ ఆలయ గర్భాలయం 19వ శతాబ్దంలో కూలిపోగా, ప్రస్తుతం పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉండే ‘జగమోహన’ (ప్రధాన మండపం) మాత్రమే మిగిలి ఉంది. మిగిలి ఉన్న ఈ నిర్మాణం సౌందర్యపరంగా ఏ ఇతర కట్టడానికైనా దీటుగా నిలుస్తుంది, ఇది పూర్తి ఆలయం యొక్క అసలైన వైభవాన్ని ఊహించుకునేలా చేస్తుంది.
జగమోహన పైకప్పు కూలిపోకుండా నివారించడానికి దానిని ఇసుక మరియు రాళ్లతో నింపారు, కాబట్టి ఇది ప్రజల సందర్శనకు అందుబాటులో లేదు. బహిరంగ ‘నాట్య మండపం’లో కొంత భాగం కూడా ఇంకా మిగిలి ఉంది. ఒకప్పుడు ఈ ఆలయ ప్రధాన విమానం (శిఖరం) యొక్క పైకప్పు మరియు పై నిర్మాణం 227 అడుగుల ఎత్తు వరకు ఉండేవి. ఈ ఆలయం సూర్య దేవుని రథం ఆకారంలో అద్భుతంగా రూపొందించబడింది; ఇందులో 24 చక్రాలు మరియు వారంలోని రోజులకు ప్రతీకగా ఏడు గుర్రాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ మిగిలి ఉన్న శిల్పాలలో సూర్యుడు బూట్లు ధరించి ఉండటం గమనార్హం, ఇది పర్షియన్ శైలి ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది.
పక్కన ఉన్న చిత్రం కోణార్క్‌లోని ‘విజిటర్స్ ఎక్స్‌పీరియన్స్ సెంటర్’లో ప్రదర్శనలో ఉన్న కోణార్క్ సూర్య దేవాలయ నమూనాను చూపిస్తుంది. (మూలం: https://www.britannica.com/place/Konark.
చిత్రం సౌజన్యం: రామానుజం ఎస్.ఆర్.)

12వ శతాబ్దానికి చెందిన పూరీ జగన్నాథ దేవాలయం ఒడియా ప్రజలచే అత్యంత ప్రేమించబడుతుంది. ఇది లక్ష్మీదేవి (శ్రీ క్షేత్రం)కి చెందిన శంఖాకార సముదాయం (శంఖ క్షేత్రం), ఇందులో వివిధ దేవతలకు అంకితం చేయబడిన 120 దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన దేవాలయం జగన్నాథునికి, అతని సోదరుడైన బలభద్రునికి, మరియు అతని సోదరి సుభద్రకు అంకితం చేయబడింది. నాల్గవ దైవం నిరాకారుడైన సుదర్శనుడు, ఈయన కర్ర ఆకారంలో ఉంటాడు. విశేషమేమిటంటే, ఈ దేవతా విగ్రహాలన్నీ రాతితో కాకుండా చెక్కతో చెక్కబడ్డాయి.

ఈ దేవాలయం దాని విస్తృతమైన ఆచారాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ సముదాయంలోనే ఉన్న శక్తి పీఠమైన విమలా దేవికి నైవేద్యం సమర్పించే వరకు, భోగం అధికారికంగా మహాప్రసాదంగా మారదు. భక్తులు దేవతలను తమ సొంత కుటుంబ సభ్యులుగా భావిస్తారు, అందుకే వారికి కాళియా (నలుపు), చకదోళ (గుండ్రని కళ్ళు), మరియు దారుబ్రహ్మ (చెక్క దేవుడు) వంటి ఆప్యాయమైన మారుపేర్లు వచ్చాయి.

ఆలయ గాథ కూడా అంతే వినోదాత్మకంగా ఉంటుంది. ఆ తోబుట్టువులు రథయాత్రకు బయలుదేరగా, భోగాన్ని పర్యవేక్షించాల్సిన జగన్నాథుని భార్య శ్రీ (లక్ష్మి) వెనుకబడిపోవడంతో ఆమెకు కోపం వస్తుంది. వారు విహారయాత్ర నుండి తిరిగి రాగానే, శ్రీ అతని ముఖం మీదే ఇంటి తలుపును బలంగా మూసేస్తుంది. బయట ఒంటరిగా మిగిలిపోయిన జగన్నాథుడు, ఆమెను శాంతింపజేయడానికి కీర్తిస్తూ రసగుల్లాలు సమర్పిస్తాడు. ఒడియా వారి వాదనల ప్రకారం (దీనిని బెంగాలీలు ఖండిస్తారు), ఈ సంఘటనే రసగుల్లా ఆవిర్భావానికి నాంది పలికింది. (మూలం: డా. కుమార్ ఆరోజ్యోతి, సంగం టాక్స్ కోసం శ్రీ జగన్నాథునిపై యూట్యూబ్ ఉపన్యాసం.)

చిత్ర సౌజన్యం: రామానుజం ఎస్.ఆర్.)

క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం నుండి ఒడిశా అంతటా శివాలయాలు వేగంగా విస్తరించాయి, ఇది వైభవోపేతమైన లింగరాజుతో పరాకాష్టకు చేరుకుంది. భువనేశ్వర్‌లోని పరశురామేశ్వర ఆలయం వీటిలో భద్రపరచబడిన అత్యంత పురాతనమైన ఉదాహరణ. ఇందులో ఒక విమానం మరియు దానికి అనుబంధంగా చదునైన పైకప్పు గల జగమోహనం ఉన్నాయి. తరువాతి కాలంలో, ఇది మరియు ఇతర మండపాలు స్వతంత్ర, పిరమిడ్ ఆకారపు నిర్మాణాలుగా రూపాంతరం చెందాయి.

జాలీ (జాలీ) కిటికీలు, రాహా (ఆలయ గోడలపై నిలువుగా ఉండే శిల్పాలు), మరియు కీర్తిముఖ (ప్రధాన ద్వారం పైన నేరుగా ఉండే ఒక పెద్ద శిల్పం) వంటి విశిష్టమైన ఒడియా ఆలయ లక్షణాల అభివృద్ధి దశలను ఇక్కడ గమనించవచ్చు. పరశురామేశ్వరంలోని కీర్తిముఖం రావణానుగ్రహాన్ని (రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తుతున్నట్లు) వర్ణిస్తుంది.

పార్శ్వ-దేవతలు అనేవి ఆలయం యొక్క బయటి గోడలపై అందంగా చెక్కబడిన సహాయక దేవతా విగ్రహాలు. ఈ విగ్రహాలు కేవలం అలంకరణ కోసం కాకుండా, సదా పూజల కోసం ఉద్దేశించబడ్డాయి. శివాలయంలో, ఆయన కుటుంబ సభ్యులైన దేవి పార్వతి, కార్తికేయుడు, గణేశుడు వంటి వారి చిత్రాలను ఇతర గోడలపై చిత్రించారు. విష్ణు ఆలయాలలో ఆయన వివిధ అవతారాలను, దేవి ఆలయాలలో శక్తి యొక్క అనేక రూపాలను ప్రదర్శించారు.

చిత్ర సౌజన్యం: రామానుజం ఎస్.ఆర్.

దాని పేరు సూచించినట్లుగా (వైతల్ అంటే ఆత్మ), వైతల్ దేవుల్ ఒక తాంత్రిక పుణ్యక్షేత్రం. దీని మూడు శిఖరాలకు ప్రసిద్ధ దేవి త్రయం పేరు పెట్టడం వల్ల దీనిని త్రి-ముండియా అని పిలుస్తారు.

ఈ ఆలయం అనేక విధాలుగా ప్రత్యేకమైనది; ఇది ద్రావిడ దేవాలయాలను పోలిన అరుదైన ఖఖ్రా (పీపా ఆకారపు పైకప్పు) శైలిని ఉపయోగిస్తుంది, మరియు లోపలి గోడలపై చెక్కడాలు చేయకూడదనే సాంప్రదాయ ఒడియా నియమాన్ని ఇది ఉల్లంఘిస్తుంది.

దీనిని క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దంలో భౌమ-కర వంశానికి చెందిన త్రిభువన మహాదేవి నిర్మించారు. ఈ మార్గదర్శక వంశం అనేక మంది స్వతంత్రంగా పాలించిన రాణులను అందించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

ఇక్కడ కొలువుదీరిన దేవతలు భయంకరమైనవారు. వారిలో సప్తమాతృకలు, కత్తితో మానవ తలను నరుకుతున్న భైరవులు, మరియు పుర్రెల దండను ధరించిన అస్థిపంజరంగా చిత్రీకరించబడిన ప్రధాన దేవత చాముండ ఉన్నారు. అదేవిధంగా, చౌరాసిలోని 10వ శతాబ్దపు CE తాంత్రిక వారాహి దేయుల్ ఖఖ్రా శైలిని కలిగి ఉంది మరియు ఒక పంది ముఖంతో భయంకరమైన, పొట్టతో కూడిన దేవతను కలిగి ఉంది.
ఒడిశాలో 12 శక్తి పీఠాలు ఉన్నాయని, వాటిలో పూరిలోని విమలా దేవి, బెర్హంపూర్‌లోని మా తారా తారిణి మరియు జాజ్‌పూర్‌లోని మా బిరాజా ఆలయం ఉన్నాయి.
చిత్ర క్రెడిట్: ట్రావెల్ డైరీల నుండి,

శిల్ప ప్రకాశం ప్రకారం, బయటి గోడలపై కన్యల చిత్రాలు ఉండటం అత్యవసరం. “భార్య లేని ఇల్లు ఎలాగైతే ఫలించదో, స్త్రీలు లేని వినోదం ఎలాగైతే ఫలించదో, స్త్రీ రూపాలు లేని దేవాలయం కూడా ఫలించదు” అని అది పేర్కొంటుంది.

ఒడిశాలో మొట్టమొదటి పూర్తి దేవాలయమైన 10వ శతాబ్దపు ముక్తేశ్వర దేవాలయంలో నారీబంధ నిర్మాణం ఉండేది. దీనిని పంచాయతన దేవాలయంగా వర్గీకరించారు, ఇందులో ఒక ప్రధాన గర్భగుడి, దానికి ఇరువైపులా నాలుగు ఉప గర్భగుడులు ఉంటాయి. అష్టాంగ దేవాలయాలు కూడా నిర్మించబడినప్పటికీ, కాలక్రమేణా ఈ నిర్మాణ శైలి ప్రామాణికంగా మారింది.

పాత పరశురామేశ్వర దేవాలయంలో, ఈ స్త్రీ రూపాలు గోడలపై ఎత్తులో దాగి ఉండేవి, కానీ ముక్తేశ్వర దేవాలయంలో వాటిని ప్రముఖంగా అమర్చారు. ఈ ప్రత్యేకమైన వాస్తుశైలి, ఖజురాహో దేవాలయాల బయటి గోడలపై కనిపించే ప్రసిద్ధ శృంగార శిల్పాలకు (మిథునాలకు) మార్గం సుగమం చేసింది.

ముక్తేశ్వర దేవాలయం గోడలు పంచరథ పద్ధతిలో ఉంటాయి, అంటే అవి ఐదు నిలువు విభాగాలుగా విభజించబడి ఉంటాయి. ఇతర విశిష్ట లక్షణాలలో అలంకరించబడిన తోరణం, అత్యంత అలంకరించబడిన పైకప్పు, అతి తక్కువ సంఖ్యలో అలంకరణ లేని స్తంభాలు మరియు నాగ-నాగిని స్తంభాలు (గోడ స్తంభాలు) ఉన్నాయి. అదనంగా, ప్రధానంగా నవగ్రహాలు మరియు సప్తమాతృకలను వర్ణించే క్లిష్టమైన శిల్ప ఫలకాలు కూడా ఉన్నాయి.

చిత్ర సౌజన్యం: రామానుజం ఎస్.ఆర్.

చౌసత్ యోగిని (64 యోగిని) ఆలయాలు ప్రామాణిక భారతీయ ఆలయ నిర్మాణ శైలిని అనుసరించవు; అవి గుండ్రంగా, పూర్తిగా పైకప్పు లేకుండా ఉంటాయి (దీని సాంకేతిక పదం హైపేత్రల్). ఒడిశాలో ఇలాంటి యోగిని ఆలయాలు రెండు ఉన్నాయి: ఒకటి భువనేశ్వర్ సమీపంలోని హిరాపూర్‌లో, మరొకటి బలాంగిర్‌లో. ఈ వృత్తాకార నిర్మాణాలు మధ్యలో తెరిచి ఉండి, యోగినుల (జంతు ముఖాలతో చిత్రీకరించబడిన దేవతలు) కొలువుదీరిన 60 గూళ్లను కలిగి ఉండేవి. ఆలయం మధ్యలో ఒక భయంకరమైన దేవి రూపం (కాళిని పోలినది) ఉండగా, దానికి నాలుగు వైపులా యోగినులు మరియు భైరవులు ఆవరించి ఉండేవారు.

మధ్యప్రదేశ్‌లోని మోరేనాలో ఉన్న చౌసత్ యోగిని ఆలయం కూడా ఇలాంటి నిర్మాణాన్నే కలిగి ఉండి, మరింత పెద్దదిగా ఉంటుంది. ఈ నిర్మాణం ఢిల్లీలోని పాత పార్లమెంట్ భవనానికి స్ఫూర్తినిచ్చిందని చెబుతారు. ఎడ్విన్ లూటియన్స్ ఈ ప్రభావాన్ని అధికారికంగా ఎన్నడూ అంగీకరించనప్పటికీ, వాటి మధ్య దృశ్య సారూప్యత చాలా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. లూటియన్స్ భారతీయ వాస్తుశిల్పాన్ని పరిశీలించడానికి అధ్యయన పర్యటనలు చేపట్టారు మరియు ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా అందించిన ఛాయాచిత్రాలను సమీక్షించారు.

చిత్ర సౌజన్యం: రామానుజం ఎస్.ఆర్.

మధ్యయుగపు ఒడిశా దేవాలయాలు ప్రధానంగా తీరప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా భువనేశ్వర్, పూరీ మరియు కోనార్క్‌లతో ఏర్పడిన త్రిభుజాకార ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. ఫలితంగా, యాత్రల సమయంలో పశ్చిమ ఒడిశా కొన్నిసార్లు విస్మరించబడుతుంది. సంబల్‌పూర్‌లో అత్యంత పూజనీయమైన దేవత మా సమలేశ్వరి. చౌహాన్ రాజు, బలరామ్ దేవ్, 1542లో ఆమె ఆలయాన్ని మొదట నిర్మించారని చెబుతారు. ఒక ఇతిహాసం ప్రకారం, రాజు ఒక వేట యాత్రలో ఉన్నప్పుడు, తన వేట కుక్కలను ఒక కుందేలు తరిమివేయడాన్ని చూశాడు. సాధారణంగా శాంతంగా ఉండే ఆ జంతువు యొక్క ధైర్యానికి ఆశ్చర్యపోయిన అతను, అదే ప్రదేశంలో మొదటిసారిగా దేవిని పూజించాడు. నేడు, అతని వారసులు ఆలయ పూజారులుగా పనిచేస్తున్నారు మరియు వారు తమ పూజలలో తాంత్రిక మరియు గిరిజన పద్ధతులను రెండింటినీ పాటిస్తారు. (మూలం: https://odishatourism.gov.in.) చిత్ర సౌజన్యం: వికీమీడియా కామన్స్

ధెంకనాల్‌లోని ఇసుకరాయి (sandstone) బండరాళ్లపై, అనంత అనే సర్పంపై విష్ణుమూర్తి శయనించి ఉన్న దృశ్యం నేరుగా చెక్కబడి ఉంది. ఈ శిల్పం భౌమ-కర రాజవంశం కాలానికి చెందినది. ఇక్కడ ఇప్పటికీ నిత్య పూజలు జరుగుతుంటాయి మరియు స్థానిక ప్రజల దైనందిన జీవితంలో ఈ దైవం కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. పూరీ బీచ్‌లో తన ఇసుక కళాకృతులకు (sand art) ప్రసిద్ధి చెందిన సుదర్శన్ పట్నాయక్ ఈ శిల్పం నుండి స్ఫూర్తిని పొందుతారు; ఆయన కళా శైలిలో ఈ స్మారక చిహ్నం యొక్క ప్రభావాన్ని గమనించవచ్చు. (మూలం: Orissatours.com.)
చిత్రం సౌజన్యం: వికీమీడియా కామన్స్

పూరీలోని నరసింహ దేవాలయం జగన్నాథ సముదాయంలో మరియు దానికి సంబంధించిన ఆచారాలలో ఒక అంతర్భాగంగా పనిచేస్తుంది. ఇది క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిన నిర్మాణం, ఇందులో ఒక విమానం, ఒక జగమోహనం మరియు ఒక నాటమండపం ఉన్నాయి. ఇది ఒక పురాతన వైష్ణవ పుణ్యక్షేత్రమని నమ్ముతారు, ఇక్కడే రాజు ఇంద్రద్యుమ్నుడు (మొట్టమొదట చెక్క జగన్నాథ విగ్రహాలను తయారు చేయించిన పాలకుడు) అశ్వమేధ యజ్ఞం నిర్వహించాడు. తూర్పు తీరంలో నరసింహారాధన ఒక సుదీర్ఘ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది.

ప్రసిద్ధ కథల ప్రకారం, బెంగాల్ సుల్తానుల సేనాపతి అయిన కలపహదుడు పూరీలోని దేవాలయాలలో బీభత్సం సృష్టిస్తున్నప్పుడు, శాంత నరసింహుని సౌమ్యతకు ముగ్ధుడై వెనుదిరిగాడు. ఈ నిర్దిష్ట కథకు చారిత్రక ఆధారం లేకపోయినప్పటికీ, కలపహదుడు పూరీపై సృష్టించిన విస్తృత మారణకాండ మాత్రం నమోదు చేయబడిన వాస్తవం. ముఖ్యంగా, శాంత నరసింహునికి సరిగ్గా వెనుక నరసింహుని ఉగ్ర (కోప) రూపం కూడా ఉంది.

(మూలం: https://srinarasimhakutumbam.org)

ప్రాచీన ఒడిశాలో బౌద్ధమతం విలసిల్లింది, మరియు చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ అక్కడ అనేక మఠాలు ఉన్నట్లు పేర్కొన్నాడు. భువనేశ్వర్ మరియు కటక్‌లకు సమీపంలో ఉన్న లలితగిరి 1వ శతాబ్దానికి, ఉదయగిరి 4వ మరియు 5వ శతాబ్దాలకు, మరియు రత్నగిరి 5వ నుండి 7వ శతాబ్దాలకు చెందినవి. ప్రఖ్యాత పుష్పగిరి విశ్వవిద్యాలయం కూడా సమీపంలోనే ఉండేది మరియు దాని ప్రతిష్టలో నలందకు పోటీగా నిలిచింది.

ఈ మఠాలే వజ్రయానానికి (తాంత్రిక బౌద్ధం) మూలమని చెబుతారు, ఇది తదనంతరం టిబెట్, సిక్కిం మరియు నేపాల్ అంతటా ఒక ప్రధాన మతంగా మారింది. ఈ మఠాలు అసాధారణంగా అలంకారభరితంగా ఉంటాయి, ఇవి ఒక సాధారణ బౌద్ధ ప్రదేశం యొక్క అలంకరణను మించి ఉంటాయి. ఇవి అదే కాలంలో ఒడిశాలో నిర్మించిన అనేక శివ మరియు శక్తి దేవాలయాలతో చెక్కే శైలులు, అచ్చుపనులు మరియు శిల్పకళా పద్ధతులను పంచుకుంటాయి. పోలికలు ఎంత స్పష్టంగా ఉన్నాయంటే, ఈ వర్గాలన్నింటికీ చెందిన కట్టడాలను బహుశా ఒకే కళాకారుల బృందం నిర్మించి ఉంటుందని చరిత్రకారిణి విద్యా దేహేజియా పేర్కొన్నారు. ప్రాచీన ఒడిశా రచయితలు తమ సొంత సంప్రదాయాల గురించి మాత్రమే రాస్తూ వర్గీయులుగా ఉన్నప్పటికీ, కళాకారులు మాత్రం సహజంగానే లౌకికవాదులై, అందరి కోసం అద్భుతమైన కళాఖండాలను సృష్టించారని ఆమె సూచిస్తున్నారు.

చిత్ర సౌజన్యం: రామానుజం ఎస్.ఆర్.

భువనేశ్వర్ నగరంలోని ఉదయగిరి కొండలలో హతిగుంఫ (ఏనుగు గుహ) ఏర్పడింది. అక్కడ లభించిన ఒక శాసనం, చరిత్రలో అత్యంత శక్తివంతమైన భారతీయ రాజులలో ఒకరైన ఖారవేలుని జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దంలో అశోకుని తర్వాత కేవలం కొన్ని దశాబ్దాలకే పాలించిన ఖారవేలుడు, అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని పోషించిన విధంగానే జైనమతాన్ని గొప్పగా పోషించాడు. అతను మగధ చేతిలో కళింగకు ఎదురైన చారిత్రక పరాజయాలకు ప్రతీకారం తీర్చుకుని, అంతకుముందు కళింగ నుండి తీసివేయబడిన జిన విగ్రహాన్ని విజయవంతంగా తిరిగి పొందాడు. అతను దక్షిణ రాజుల యొక్క ఒక పెద్ద కూటమిని కూడా ఓడించాడు.

ప్రాకృతంలోని ఒక అస్పష్టమైన రూపంలో వ్రాయబడిన ఈ శాసనం యొక్క పదవ పంక్తి ప్రసిద్ధంగా ఇలా ప్రకటిస్తుంది: “మరియు అతని పాలన యొక్క పదవ సంవత్సరంలో, యుద్ధ మరియు శాంతి ప్రదాత భరతవర్షంలో [మొత్తం] భూమిని జయించడానికి ముందుకు సాగడానికి [సన్నాహాలు] చేయిస్తున్నాడు”. (మూలం: శశికాంత్ రచించిన “ఖారవేలుని హతిగుంఫా శాసనం మరియు అశోకుని భభ్రు శాసనం”.)

చిత్ర సౌజన్యం: రామానుజం ఎస్.ఆర్.