કૃષ્ણનો જન્મ મથુરામાં કંસના કારાગારમાં થયો હતો. કંસ તેની બહેનના સંતાનના જન્મની રાહ જોઈ રહ્યો હતો જેથી તે તેને તરત જ મારી નાખી શકે, કારણ કે તેને અગાઉથી ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે તેની બહેનનું આઠમું સંતાન જ તેનો વધ કરશે.
વસુદેવને કૃષ્ણને નંદ અને યશોદા પાસે મૂકી આવવાની દૈવી આજ્ઞા મળી. કારાગારના દ્વાર ખૂલી ગયા, ચોકીદારો ઘેન (ગાઢ નિદ્રા)માં સરી પડ્યા અને વસુદેવને પસાર થવા માટે યમુના નદીના જળ બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયા. જ્યારે વસુદેવ તોફાન વચ્ચે કૃષ્ણને લઈને ગોકુલ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે આદિશેષે છત્ર બનીને તેમનું રક્ષણ કર્યું. તે બાળકની અદલાબદલી યશોદા અને નંદની નવજાત પુત્રી સાથે કરવામાં આવી.
ગોકુળ એ કૃષ્ણનું બાળપણનું નિવાસસ્થાન બન્યું.

કૃષ્ણએ ગોવાળોને સમજાવ્યા કે તેઓ ઇન્દ્રને અર્પણ કરતા તે વાર્ષિક ભોગ હવે તે પર્વત અને જંગલને અર્પણ કરે જે ખરેખર તેમના પશુઓનું ભરણપોષણ કરતા હતા. આનાથી નારાજ થઈને ઇન્દ્રએ વિનાશક વાવાઝોડા દ્વારા ગોવાળોને સજા કરવાનું નક્કી કર્યું. કૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વતને છત્રીની જેમ ઊંચકી લીધો અને સાત દિવસ સુધી તેને ધારણ કરી રાખ્યો, અને સમગ્ર સમુદાયે તેની નીચે આશરો લીધો.
દિવાળીના બીજા દિવસે ‘અન્નકૂટ’ અથવા ‘ગોવર્ધન પૂજા’ ઉજવવામાં આવે છે. ભક્તો દેવતાની સમક્ષ રાંધેલા ભોજનના પહાડ (અન્નકૂટ) રચે છે અને આ ઘટનાની સ્મૃતિમાં પરિક્રમા કરે છે.
કૃષ્ણએ સાત દિવસ સુધી ઉપવાસ કર્યો હોવાથી અને તે દરમિયાન લેવાતા રોજિંદા આઠ ભોજનનો ત્યાગ કર્યો હોવાથી, તે છૂટી ગયેલા ભોજનની પૂર્તિ કરવા માટે ‘છપ્પન ભોગ’ (૭ ગુણ્યા ૮)નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

કંસના વધ પછી, કૃષ્ણ અને બલરામને અવંતિ (આજના ઉજ્જૈન) ખાતે ઋષિ સાંદીપનિ પાસે વિદ્યાભ્યાસ માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા. આ સ્થળ મધ્ય પ્રદેશમાં ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે આવેલું છે. કૃષ્ણે ત્યાં ચોસઠ દિવસમાં ચોસઠ કળાઓમાં નિપુણતા પ્રાપ્ત કરી હતી. ગુરુદક્ષિણા રૂપે, કૃષ્ણે સમુદ્રમાં ખોવાઈ ગયેલા સાંદીપનિના પુત્રને પાછા લાવવાનું બીડું ઝડપ્યું અને તેમને યમલોકમાંથી પાછા લઈ આવ્યા. ઉજ્જૈનમાં આ સ્થળ આજે પણ ‘સાંદીપનિ આશ્રમ’ તરીકે ઓળખાય છે. આ આશ્રમમાં જ તેમની મિત્રતા ગરીબ બ્રાહ્મણ બાળક સુદામા સાથે બંધાઈ હતી, જેમને પાછળથી દ્વારકામાં અર્પણ કરેલા મુઠ્ઠીભર પૌઆ માટે યાદ કરવામાં આવે છે.
ઉજ્જૈન એ ભારતના ચાર કુંભ મેળામાંથી એકનું આયોજન સ્થળ પણ છે.

સૌરાષ્ટ્રના કિનારે, જ્યાં હિરણ્યા નદી સમુદ્રને મળે છે તે પ્રભાસ પાટણ, પ્રાચીન ગ્રંથોમાં ઉલ્લેખાયેલા સૌથી જૂના તીર્થોમાંનું એક છે.
પ્રભાસ એ જ સ્થળ છે જ્યાં યાદવ કુળના લોકો આનંદ-પ્રમોદ માટે ગયા હતા; ત્યાં તેમણે મદ્યપાન કર્યું, એકબીજા પર આક્ષેપો કર્યા અને પરસ્પર લડીને એકબીજાનો સંહાર કર્યો. કૃષ્ણને અહેસાસ થયો કે પૃથ્વી પરનો તેમનો સમય પૂર્ણ થઈ ગયો છે. તેઓ એક વૃક્ષની છાયામાં વિશ્રામ કરવા બેઠા. એક શિકારીએ તેમના પગને પ્રાણી સમજીને બાણ માર્યું. પોતાનો અવતાર-કાર્ય પૂર્ણ કરીને કૃષ્ણએ આ સંસારનો ત્યાગ કર્યો. તેમની આ રીતે વિદાય લેવાની ઘટના વિશે ગાંધારીના શાપમાં અગાઉથી જ ભવિષ્યવાણી કરવામાં આવી હતી.
પ્રભાસ, જ્યોતિર્લિંગોમાંના એક એવા સોમનાથથી થોડાક કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલું છે. ત્યાં એક સુંદર મંદિર છે જેમાં કૃષ્ણના વૃક્ષ નીચે વિશ્રામ કરવાના અને શિકારી દ્વારા તેમને બાણ મારવાના સમગ્ર દ્રશ્યને નિરૂપવામાં આવ્યું છે.

સત્રાજીતને સૂર્યદેવ પાસેથી અત્યંત તેજસ્વી ‘સ્યમંતક’ મણિ પ્રાપ્ત થયો હતો. આ એક એવો અદભૂત મણિ હતો કે તેને ધારણ કરનાર વ્યક્તિ સ્વયં સૂર્યદેવ જેવી તેજસ્વી દેખાતી હતી. શ્રીકૃષ્ણે સત્રાજીતને તે મણિ ઉગ્રસેનને સોંપવાની વિનંતી કરી, પરંતુ સત્રાજીતે તેમ કરવાનો ઇનકાર કર્યો. બાદમાં તેમણે તે મણિ પોતાના ભાઈ પ્રસેનને આપી દીધો.
પ્રસેનનું એક સિંહ દ્વારા મૃત્યુ થયું અને તે સિંહ મણિ લઈને જતો રહ્યો, પરંતુ તે સિંહને પણ બાદમાં જાંબવંતે મારી નાખ્યો. જ્યારે મણિ ખોવાઈ ગયો, ત્યારે લોકોને શંકા થઈ કે શ્રીકૃષ્ણે જ તેની ચોરી કરી છે. આ આરોપથી વ્યથિત થઈને શ્રીકૃષ્ણ મણિની શોધમાં નીકળ્યા અને જાંબવંત સાથે ૨૮ દિવસ સુધી યુદ્ધ કર્યું. અંતે જાંબવંતને અહેસાસ થયો કે તેઓ સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યા છે, તેથી તેમણે તે મણિ શ્રીકૃષ્ણને સોંપી દીધો. તેમણે પોતાની પુત્રી જાંબવતીના લગ્ન પણ શ્રીકૃષ્ણ સાથે કરાવ્યા.
ગિરનાર એ સ્થળ છે જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ અને જાંબવંત વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું. તે ૧૧૪૫ મીટર ઊંચો પર્વત છે અને ગુજરાતના જૂનાગઢ વિસ્તારમાં ભવ્ય રીતે ઊભો છે. તે જૈન ધર્મનું અત્યંત પવિત્ર તીર્થસ્થળ છે. જૈન ધર્મના ૨૨મા તીર્થંકર નેમિનાથે ગિરનાર પર જ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. જૈન પરંપરા અનુસાર, નેમિનાથ અને શ્રીકૃષ્ણ પિતરાઈ ભાઈઓ માનવામાં આવે છે.

જરાસંઘે વારંવાર મથુરા પર આક્રમણ કર્યું. આના પરિણામે કૃષ્ણ અને બલરામ દક્ષિણ દિશા તરફ ગયા. તેઓ સમુદ્રની નજીક આવેલા સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાના ગોમંતક પર્વત પર પહોંચ્યા. જરાસંઘે તે પર્વતને ઘેરી લીધો અને તેને આગ લગાડી દીધી. તેને આશા હતી કે આ રીતે તે બંને ભાઈઓને બહાર આવવા મજબૂર કરી શકશે અને બાળી નાખશે. કૃષ્ણ અને બલરામે જરાસંઘની સેનાને વેરવિખેર કરીને ત્યાંથી છુટકારો મેળવ્યો. ગોમંતક ખાતે જ તેમણે પોતાના શસ્ત્રો – બલરામનું હળ અને કૃષ્ણનું સુદર્શન ચક્ર – તૈયાર કર્યા. જરાસંઘના વારંવારના આક્રમણોને કારણે યાદવોએ મથુરા છોડીને દ્વારકા જવું પડ્યું.
આ ઘટના પરથી જ ગોવાને તેનું પ્રાચીન પૌરાણિક નામ ‘ગોમંતક’ મળ્યું છે.

કુંડિનપુર મહારાષ્ટ્રના અમરાવતી જિલ્લામાં વર્ધા નદીના કિનારે આવેલું છે. શ્રીકૃષ્ણના વિવાહોમાં રુક્મિણી સાથેના વિવાહ સૌપ્રથમ હતા.
રુક્મિણી વિદર્ભના રાજા ભીષ્મકની પુત્રી હતી. તે શ્રીકૃષ્ણ સાથે લગ્ન કરવા ઈચ્છતી હતી, પરંતુ તેના ભાઈ રુક્મિએ તેના લગ્ન શિશુપાલ સાથે કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. તેણે પોતાની ઈચ્છા જણાવતો સંદેશો શ્રીકૃષ્ણ સુધી પહોંચાડ્યો. તેણે શ્રીકૃષ્ણને અંબિકાના મંદિરે આવવા કહ્યું, જ્યાં તે લગ્નવિધિ પહેલાં દર્શન કરવા જવાના હતા .
શ્રીકૃષ્ણ કુંડિનપુર પહોંચ્યા, રુક્મિણીને પોતાના રથમાં બેસાડી અને ત્યાં એકત્ર થયેલા રાજાઓને પાછળ છોડીને ઝડપથી નીકળી ગયા. બલરામ અને યાદવોએ શિશુપાલ અને જરાસંઘની એકત્ર થયેલી સેનાઓનો સામનો કર્યો. શ્રીકૃષ્ણે રુક્મિનો જીવ બક્ષી દીધો.

પાંચાલના રાજા દ્રુપદની દક્ષિણ રાજધાની ‘કામ્પિલ્ય’ ગંગા નદીના કિનારે, ફર્રુખાબાદ જિલ્લામાં આવેલા ‘કામ્પિલ’ નજીક આવેલી છે. આ એ જ સ્થળ છે જ્યાં દ્રૌપદીનો સ્વયંવર યોજાયો હતો અને જ્યાં શ્રીકૃષ્ણે પાંડવોને સૌપ્રથમ જોયા હતા.
પાંચાલના રાજા દ્રુપદે એક એવી કસોટી ગોઠવી હતી જે તેમને લાગતું હતું કે માત્ર અર્જુન જ પાર કરી શકશે. આ કસોટીમાં એક વિશાળ ધનુષ પર પ્રત્યંચા ચડાવીને, એક ખાસ યંત્ર દ્વારા ઉપર ફરતી માછલીને વીંધવાની હતી. લાક્ષાગૃહની આગમાં પાંડવો મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ તેઓ બ્રાહ્મણના વેશમાં ત્યાં આવી પહોંચ્યા અને અર્જુને તે કસોટી સફળતાપૂર્વક પાર કરી. ભીમે અન્ય રાજાઓને રોકી રાખ્યા અને પાંડવો દ્રૌપદીને લઈને ત્યાંથી નીકળી ગયા. સભામાં ઉપસ્થિત રહીને આ દ્રશ્ય જોઈ રહેલા શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પિતરાઈ ભાઈઓને ઓળખી લીધા અને બાદમાં તેમનો સંપર્ક કર્યો.

રાજગીર ઈતિહાસથી સમૃદ્ધ છે. તે બૌદ્ધ, જૈન અને હિન્દુ માન્યતાઓનો સંગમ છે. તે ગંગાના વિશાળ મેદાનોને નિહાળતું સ્થળ છે અને નાલંદાની બરાબર દક્ષિણે આવેલું છે. ‘રાજગીર’નો અર્થ થાય છે ‘રાજાઓનું નિવાસસ્થાન’. તે મગધની પ્રથમ રાજધાની હતી. મહાભારતમાં તેને ‘ગિરિવ્રજ’ કહેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘પર્વતોથી ઘેરાયેલું’.
જરાસંધે લગભગ છ્યાસી રાજાઓને કેદ કરી રાખ્યા હતા. તે તેમનું બલિદાન આપવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો અને યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞમાં અવરોધરૂપ હતો. કૃષ્ણ ભીમ અને અર્જુનને બ્રાહ્મણના વેશમાં ગિરિવ્રજ (રાજગીર) લઈ ગયા અને રાજાને મલ્લયુદ્ધ (દ્વંદ્વયુદ્ધ) માટે પડકાર્યો. જરાસંધે ભીમની પસંદગી કરી. આ દ્વંદ્વયુદ્ધ ચૌદ દિવસ સુધી ચાલ્યું, પરંતુ ભીમ જરાસંધને મારી શક્યા નહીં કારણ કે તેનું શરીર ફાડવામાં આવે તો પણ ફરીથી જોડાઈ જતું હતું.
ત્યારે કૃષ્ણે ઘાસના એક તણખલાને વચ્ચેથી તોડ્યું અને તેનો એક ભાગ ઊંધો કરીને ફેંક્યો. ભીમ માટે જરાસંધ સાથે પણ આવું જ કરવાનો આ સંકેત હતો. ભીમે જરાસંધના શરીરના બે ટુકડા કર્યા અને તે ટુકડાઓને વિરુદ્ધ દિશાઓમાં ફેંકી દીધા જેથી તેઓ ફરીથી જોડાઈ ન શકે. આમ, કેદ કરાયેલા રાજાઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

કંસ દ્વારા મોકલવામાં આવેલા અસુરોએ ગોકુળમાં વારંવાર ઉપદ્રવ મચાવ્યો. આથી નંદે ગોકુળ છોડવાનો નિર્ણય કર્યો. તેઓ વૃંદાવન અને ત્યારબાદ નંદગાંવ ગયા; નંદગાંવ એક ટેકરી પર આવેલું હોવાથી વધુ સુરક્ષિત હતું. તે મથુરાથી લગભગ પચાસ કિલોમીટર દૂર છે.
આ ગામનું નામ નંદના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે અને અહીં જ કૃષ્ણના બાળપણ, તેમના પશુપાલન અને ગોપીઓ સાથેની તેમની મિત્રતાની કથાઓ જોડાયેલી છે. આ ગામ રાધાનું નિવાસસ્થાન ગણાતા બરસાનાની સામે આવેલું છે, જે અહીંથી આશરે આઠ કિલોમીટર દૂર છે. આ બંને ગામોમાં પ્રખ્યાત ‘લઠમાર’ હોળીની ઉજવણી કરવામાં આવે છે, જેમાં નંદગાંવના પુરુષો બરસાના જાય છે અને ત્યાંની સ્ત્રીઓ દ્વારા તેમને લાઠીઓ મારીને પાછા ખદેડવામાં આવે છે.

પાંડવોને તેમની નવી રાજધાની વસાવવા માટે ખાંડવ વનનો વિસ્તાર સોંપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તે એક ગીચ જંગલ હતું.
એક લાંબા યજ્ઞ બાદ અગ્નિદેવ થાકી ગયા હતા અને તેઓ ખાંડવ વન તથા તેમાં રહેલા જીવોને ભસ્મીભૂત કરવા માંગતા હતા. જોકે, ખાંડવ વન ઇન્દ્રના રક્ષણ હેઠળ હતું કારણ કે ત્યાં તેમનો મિત્ર તક્ષક રહેતો હતો.
કૃષ્ણ અને અર્જુને અગ્નિદેવને મદદ કરવાનું બીડું ઝડપ્યું. જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થઈ , ત્યારે તેમણે ઇન્દ્રના વરસાદને અને ત્યાંથી ભાગતા જીવોને રોકી રાખ્યા. યમુના નદીના કિનારે સાફ કરાયેલો એ વિસ્તાર ઇન્દ્રપ્રસ્થ બન્યો, જેની ઓળખ વર્તમાન દિલ્હી તરીકે થાય છે.
તેના બદલામાં તેમને અર્જુન માટે ગાંડીવ ધનુષ, ક્યારેય ખૂટે નહીં તેવી ભાથાની જોડી અને રથ મળ્યા, તથા કૃષ્ણ માટે સુદર્શન ચક્ર પ્રાપ્ત થયું. સળગતા જંગલમાંથી બચી ગયેલા લોકોમાં ‘મય’ (મયદાનવ) પણ એક હતા, અને તેમણે જ પાંડવો માટે ઇન્દ્રપ્રસ્થનું નિર્માણ કર્યું.

નરકાસુરે પ્રાજ્યોતિષ પર શાસન કર્યું હતું, જે બ્રહ્મપુત્રા ખીણનું રાજ્ય હતું અને પાછળથી કામરૂપ (ગુવાહાટી) તરીકે ઓળખાયું. તેણે અદિતિના કુંડળ છીનવી લીધા હતા અને હજારો સ્ત્રીઓને કેદ કરી હતી. કૃષ્ણ સત્યભામા સાથે ગરુડ પર સવાર થઈને ત્યાં પહોંચ્યા; તેમણે પાશ (ફાંસા)ના કિલ્લા અને તેના રક્ષક મુરાને તોડી પાડ્યા તથા નરકનો વધ કર્યો.
આસામી અને અન્ય વ્યાપક પરંપરાઓ અનુસાર, સત્યભામાએ જ અંતિમ પ્રહાર કર્યો હતો. મુક્ત કરાયેલી બંદીવાન સ્ત્રીઓને સન્માન અને સુરક્ષા આપવામાં આવી હતી. તેના મૃત્યુનો દિવસ ‘નરક ચતુર્દશી’ તરીકે ઓળખાય છે, જે તેલના અભ્યંગ-સ્નાન અને વહેલી સવારે દીવા પ્રગટાવવાનો દિવસ છે. આ દિવસથી જ દિવાળીના તહેવારની શરૂઆત થાય છે.