ವ್ಯಾಸ’ ಎಂದರೆ ಮರುವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದವರು. ವೇದವ್ಯಾಸರು ವೇದಗಳನ್ನು ಮರುವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದರು. ನಂತರ ತಮ್ಮ ನಾಲ್ವರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ತಲಾ ಒಂದೊಂದು ವೇದವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಅದರ ಪ್ರಸಾರ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿದರು.
ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಕೃಷ್ಣ ದ್ವೈಪಾಯನ. *ದ್ವೈಪಾಯನ* ಎಂದರೆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರು; ‘ದ್ವೀಪ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಭೂಭಾಗ ಎಂಬರ್ಥ.
‘ವ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ವೃತ್ತದ ವ್ಯಾಸ (Diameter) ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ಇದು ವೃತ್ತದ ಒಂದು ತುದಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ತುದಿವರೆಗೆ ಎಳೆಯಬಹುದಾದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ರೇಖೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ವೇದವ್ಯಾಸರು ತಮ್ಮ *ಮಹಾಭಾರತ*ದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುವಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾದ ಜೀವನ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾನವಸ್ವಭಾವದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವೇದವ್ಯಾಸರು 18 ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರಾಣಗಳನ್ನೂ, 18 ಉಪಪುರಾಣಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿದರು. ಇವುಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಪುರಾಣಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಲವಾರು ಗ್ರಂಥಗಳಿವೆ.
ವೇದಾಂತದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಹಾಗೂ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳನ್ನೂ ಅವರು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ವೇದಗಳ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು ವೇದವ್ಯಾಸರು ರಚಿಸಿಲ್ಲ.

ವಂಶಾವಳಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಕೌರವರು, ರಾಜ ಶಂತನುವಿನ ಮರಿ-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು. ರಾಜ ಶಂತನುವಿನ ಪುತ್ರರು ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದೆ ನಿಧನರಾದಾಗ, ಶಂತನುವಿನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯವತಿ ನಿಯೋಗ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೂಲಕ ಶಂತನುವಿನ ಸೊಸೆಯಂದಿರು ವೇದವ್ಯಾಸರಿಂದ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು . ಸತ್ಯವತಿಗೆ ಶಂತನುವನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗುವ ಮೊದಲೇ *ಪರಾಶರ ಋಷಿಗಳಿಂದ* ವೇದವ್ಯಾಸರು ಜನಿಸಿದ್ದರು. ಈ ನಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪಾಂಡು ಜನಿಸಿದರು.

ಜನಪ್ರಿಯ ಕಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಗಣೇಶನು ಮಹಾಭಾರತದ ಲಿಪಿಕಾರ. ಆದರೆ ಮೂಲ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಘಟನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬೋಧಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ಹೇಗೆ ನಿರೂಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ವೇದವ್ಯಾಸರು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗ ಬ್ರಹ್ಮನ ನೆನಪಾದಾಗ  ತಕ್ಷಣವೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ವೇದವ್ಯಾಸರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ, “ವೇದಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮಹಾಗ್ರಂಥವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ನನ್ನಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಲಿಖಿತ ರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು ಎಂಬ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು .ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮ, “ಈ ಮಹಾಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆಯಲು  ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾದ್ಯವಿಲ್ಲ . ಆದ್ದರಿಂದ ‘ವಿಘ್ನೇಶ್ವರನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸು’ ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ಆಗ ವೇದವ್ಯಾಸರು ವಿಘ್ನೇಶ್ವರನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ, ವಿಘ್ನೇಶ್ವರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು 

ಮಹಾಭಾರತದ ವಿಸ್ತಾರ

ಮಹಾಭಾರತದ 18 ಪರ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 84,639 ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಉಪಾಂಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಹರಿವಂಶ ಪುರಾಣದ ಸುಮಾರು 12,000 ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಒಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೆ. ಎಂ. ಗಂಗೂಲಿ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ, ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಅವು ಮೂಲತಃ ಎರಡು ಸಾಲಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಮಹಾಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.

ಮಹಾಭಾರತದ ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಎಡಿಷನ್ ಮೂಲ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರದ ನಂತರದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ 80,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಾದ ರಾಮಾಯಣ ಸೇರಿದಂತೆ ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರೂ, ಮಹಾಭಾರತವು ಅವುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡದು.

ಮಹಾಭಾರತದ 18 ಪರ್ವಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
ಮೊದಲ 5 ಪರ್ವಗಳು – ಆದ್ಯ ಪಂಚಕ
ಮುಂದಿನ 5 ಪರ್ವಗಳು – ಯುದ್ಧ ಪಂಚಕ
ನಂತರದ 3 ಪರ್ವಗಳು – ಶಾಂತಿ ತ್ರಯ
ಕೊನೆಯ 5 ಪರ್ವಗಳು – ಅಂತ್ಯ ಪಂಚಕ
ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ 2,300ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಪರ್ವಗಳಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯವು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಲಖನೌ ನಗರದ ಸಮೀಪ, ಗೋಮತಿ ನದಿಯ ತಟದಲ್ಲಿದೆ.

ಉಗ್ರಶ್ರವ ಸೌತಿಯು ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ ಸ್ಥಳವೇ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯ. ಇದು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸಾವಿರಾರು ಋಷಿಗಳ ತಪೋಭೂಮಿಯಾಗಿದ್ದ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಹಾಗೂ ಪುರಾಣಗಳ ಪಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಚನ ನಡೆದಿವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಡೆಯುವ ಯಜ್ಞಗಳ ನಡುವೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಅವಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಥಾವಾಚಕರು ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ಕಥೆಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಒಂದು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಗ್ರಶ್ರವ ಸೌತಿಯು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥನವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದರು.

ನಮಗೆ ಇಂದು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮಹಾಭಾರತವು ವೇದವ್ಯಾಸರ ನೇರ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲ. ಮೊದಲು ವೇದವ್ಯಾಸರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ವೈಶಂಪಾಯನರಿಗೆ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು. ನಂತರ ವೈಶಂಪಾಯನರು ರಾಜ ಜನಮೇಜಯನಿಗೆ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದರು.

ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಉಗ್ರಶ್ರವ ಸೌತಿ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಲಿಸಿ, ನಂತರ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಶೌನಕ ಋಷಿ ಮುಂತಾದ  ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ, ಅವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದರು. ನಾವು ಇಂದು ಓದುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಭಾರತವು  ಈ ನಿರೂಪಣೆಯಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ಮೂರನೇ ನಿರೂಪಣೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ವೈಶಂಪಾಯನರಿಗೆ, ಎರಡನೆಯದು ಜನಮೇಜಯನಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದು ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ.

ಲೋಮಹರ್ಷಣರ ಪುತ್ರನಾದ ಉಗ್ರಶ್ರವನು ‘ಸೂತ ಪೌರಾಣಿಕ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದರು . ಅವರು ಸೂತ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ‘ಸೌತಿ’ ಎಂದರೆ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಕಥಾವಾಚಕ. ಇಂತಹ ಕಥಾವಾಚಕರು ಕಥೆಯನ್ನು ರೋಚಕವಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ನೀತಿ-ಸಂದೇಶಗಳನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಜರ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಅನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ಮಹಾಭಾರತದ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 274 ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 110ರಿಂದ 274ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರವಿದೆ.
ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಸಂಜಯನಿಗೆ, ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲುವುದೆಂದು ತಾನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ತಿಳಿದಿದ್ದೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು, “ಈ ಘಟನೆ ನಡೆದಾಗಲೇ ನನ್ನ ಪುತ್ರರ ಸೋಲು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ನನಗೆ ಅರಿವಾಯಿತು” ಎಂದು ಸಂಜಯನ ಮುಂದೆ ವಿಷಾದ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ನಿರ್ಣಾಯಕ ಆವೃತ್ತಿ (Critical Edition) ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ.
ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರದ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳನ್ನು (ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಭಾಗಗಳನ್ನು) ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, ಗ್ರಂಥದ ಮೂಲ ರೂಪವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವುದೇ ಇದರ ಉದ್ದೇಶ.
ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಹಂತಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:

1. ವಿವಿಧ ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು.
2. ತಜ್ಞರ ತಂಡವು ಅವುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು ಮತ್ತು ಯಾವವು ನಂತರದ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು.
3. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಉಳಿದ ಪಾಠಾಂತರಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಕುರಿತ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು.

ಭಂಡಾರ್ಕರ್ ಓರಿಯಂಟಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ (BORI) ಮಹಾಭಾರತದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದೆ. ಸುಮಾರು ಐದು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಈ ಬೃಹತ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ 1,259 ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮಹಾಭಾರತದ ಈ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 89,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ಲೋಕಗಳಿದ್ದು, ಅದು 19 ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ, 15,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ಪಂಚಮ ವೇದ
ಜೀವನದ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಾದ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಗಳನ್ನು ವೇದಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಮಹಾಭಾರತವೂ ಈ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು (ಅರ್ಥ) ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು (ಕಾಮ) ಧರ್ಮದ ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಮಹಾಭಾರತವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೋಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಮರಣಾನಂತರ ದೊರೆಯುವ ಫಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಈ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಚಿತ್ತದಿಂದ, ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ಬದುಕುವ ಜೀವನ ವಿಧಾನವೇ ಮೋಕ್ಷ. ಪುರುಷಸೂಕ್ತ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಸಹ ಇದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತವೆ.

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ತತ್ತ್ವಗಳೂ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ‘ಪಂಚಮ ವೇದ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ‘ವೇದಸಾರ ಮಹಾಭಾರತ’ ಎಂದೂ ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಜಯ’ ಎಂಬುದು ಧರ್ಮದ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಂಡವರು ಗೆದ್ದರೋ, ಕೌರವರು ಗೆದ್ದರೋ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ಯಾವ ಪಕ್ಷ ಧರ್ಮದ ಪರವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಜಯವೂ ಅದಕ್ಕೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

“ಯತೋ ಧರ್ಮಸ್ತತೋ ಜಯಃ” ಎಂಬುದು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಕ್ಯ. ಇದರ ಅರ್ಥ “ಎಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಜಯವಿರುತ್ತದೆ” ಎಂಬುದು.

ಈ ವಾಕ್ಯವು ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ವದ್ದೆಂದರೆ, ಭಾರತ ದೇಶದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯವಾಕ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ .

ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ

ಧರ್ಮವು ಕಠಿಣವಾದ, ಕಪ್ಪು-ಬಿಳುಪು ನಿಯಮವಲ್ಲ; ಅದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಬಹುದು.

ಧರ್ಮವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆಗಿದೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸಂಕಟಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಮಹಾಭಾರತವು ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೇಲ್ಮೈಯಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪಾತ್ರಗಳ ನಡೆಗಳು ವಿರೋಧಾಭಾಸವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು.

ಮಹಾಭಾರತವು ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂದರ್ಭಗಳ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮದ ಆಳವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಸರಿಯಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಡಲು ಮತ್ತು ಆಚರಿಸಲು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯಾಗಿ ಧರ್ಮಸಾರ ಮಹಾಭಾರತಂ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.