व्यासांनी वेदांची पुनर्रचना व संकलन केले. त्यांनी त्यांच्या चार शिष्यांना चार वेद शिकवले व त्यांचा प्रसार करण्याचे काम सोपवले.
त्यांचे पूर्ण नाव “कृष्ण द्वैपायन “असे होते. द्वैपायन ह्या विशेषणाचा अर्थ- ज्याने द्वीपावर जन्म घेतला असा.
व्यास ह्याचा अजून एक अर्थ म्हणजे वर्तूळाच्या परिघाच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत जाणारी रेषा जी त्याच्या केंद्रबिंदू मधून जाते (Diameter) ह्याचा एक अर्थ असाही लागू शकतो की व्यासांनी महाभारतात पूर्ण पृथ्वी व्यापली आहे.

व्यासांनी त्यांच्या कारकिर्दीत खूप विशाल वाङ्मयसंपदा निर्माण केली.
त्यांनी महापुराणांची रचना केली-ज्यात १८ महापुराणं व १८ उपपुराणं समाविष्ट आहेत. ह्या व्यतिरिक्त अनेक रचना आहेत ज्यांना पुराणं म्हणतात.
त्यांनी वेदांताचा सार असणाऱ्या ब्रम्हसूत्रांची रचना देखील केली.
उपनिषद हे वेदांवर आधारित तत्त्वज्ञानात्मक वाड्ःमय आहे ज्याची रचना व्यासांनी केली नाही.

पांडव आणि कौरव हे राजा शंतनूचे कायदेशीर उत्तराधिकारी होते. शंतनूची दोन्ही मुलं निःसंतान वारली. म्हणून राणी सत्यवतीने नियोग पद्धतीने त्यांच्या सूना व व्यासांपासून संतती प्राप्त केली.
व्यास हे सत्यवतीचे पराशर ऋषींपासून लग्नाधी झालेले पुत्र होते.
ह्या नियोगापासून पांडू व धृतराष्ट्र ह्यांचा जन्म झाला.

सर्व प्रचलीत कथांनुसार गणेश/ विनायक ह्यांनी महाभारताचे लेखन केले. मात्र मूळ महाभारतात असे नाही.
महाभारताच्या रचने नंतर व्यासांपुढे हा प्रश्न उपस्थित झाला की हा ग्रंथ आपल्या शिष्यांना कसा शिकवायचा. त्यांनी ब्रह्मदेवाचे स्मरण केले व ब्रह्मदेव त्यांच्या समोर आले.
व्यासांनी सांगितले की त्यांनी आश्या महान ग्रंथाची रचना केली आहे ज्यात सर्व वेदांच्या ज्ञानाचा समावेश आहे. मात्र हा ग्रंथ कोण लिहू शकेल ह्याचा त्यांना संभ्रम झाला होता. ब्रह्मदेवांनी त्यांना सांगितले की असा महान ग्रंथ केवळ विघ्नेश्वरच लिहू शकतील . हे ऐकून व्यासांनी विघ्नहर्त्याच्या स्मरण केले व ते प्रकट झाला.

महाकाव्याची व्याप्ती –
महाभारतातील १८ पर्वां मध्ये एकूण ८४,६३९ श्लोक आहेत. हरिवंश पुराण हे त्याचाच एक भाग किंवा खिलपर्व मानले जाते व त्याचे १२,००० श्लोक हे त्यात जोडले जातात.
प्रत्येक श्लोकात तीन ओळी आहेत.
के. एम. गांगुलींच्या मते, जर हे मूळचे दोन ओळींचे श्लोक असतील, तर श्लोकांची संख्या १ लाख पर्यंत पोहोचेल. महाभारताच्या चिकित्सक आवृत्तीत बरेच श्लोक मूळ रचनेचे नसल्याने गाळले आहेत. तरी हे महाकाव्य ८०,००० श्लोकांची रचना आहे.
जगात, रामायण धरून एकूण ४ मोठी महाकाव्ये आहेत . सगळ्या महाकाव्यांना एकत्र करून देखील महाभारत हे सर्वात विशाल आहे.
ह्यातील १८ पर्व ही चार गटात विभागली आहेत. पहिल्या पाच पर्वांना आद्यपंचकम् म्हणतात. पुढील पाच पर्वांना युद्ध पंचकम्, पुढील तीन पर्वांना शांती त्रयम् व शेवटच्या पाच पर्वंना आंध्य पंचकम् म्हणतात.
ह्या पलीकडे २३०० अध्याय आहेत जे उपपर्व मध्ये विभागले गेले आहेत.

नैमिषारण्य हे उत्तर प्रदेशातील लखनऊ जवळील एक प्राचीन ठिकाण आहे. ते गोमती नदीच्या किनारी वसलेले आहे. येथे उग्रश्रावस् सौती ह्यांनी महाभारताचे कथन केले व हे एक पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते. येथे १०,००० ऋषींचा वास होता असे मानले जाते. महाभारत, रामायण आणि पुराण ह्यांचे कथन येथे केले गेले अशी मान्यता आहे.
दीर्घकाळ चालणाऱ्या यज्ञांमध्ये मध्येच विश्रांतीचे कालखंड असत. या विश्रांतीच्या काळात कथाकार विविध कथा सांगत असत. अशाच एका विश्रांतीच्या वेळी सूत उग्रश्रवस् यांनी महाभारताचे कथन केले.

महाभारताचे कथन हे आपण व्यासांकडून ऐकले नाही. व्यासांनी महाभारत प्रथम आपल्या शिष्य वैशंपायन ह्यांना सांगितले. वैशंपायन यांनी ते राजा जन्मन्जेय ह्याला सांगितले. ह्या प्रसंगी उग्रश्रवास् सौती उपस्थित होते व त्यांनी ते ऐकले. तेथून त्यांनी नैमिषारण्यात प्रवास केला जेथे त्यांना शौनक आदि ऋषी भेटले. त्यांनी येथे ह्या ऋषींना महाभारताचे कथन केले.हे तीसरे कथन होते. पहिले व्यासांनी वैशंपायन ह्यांना सांगितले, दुसरे वैशंपायन ह्यांनी जन्मेन्जयाला व तीसरे उग्रश्रवस् ह्यांनी शौनक आदि ऋषींना सांगितले.
लोमहर्षण ह्यांचे पुत्र उग्रश्रवस् ह्यांना सूत पौराणिक असे ही म्हणतात.हे सूत कुळातील होते. सौती हे उत्तम कथाकार होते जे एखादी कथा रंजक व नीतिबोधपर शिकवणींसह सांगायचे. हे राजाराजवाड्यांना देखील कथा सांगत.

अनुक्रमणिका हI महाभारतातील पहिला अध्याय आहे ज्यात २७४ श्लोक आहेत. श्लोक ११० ते २७४ मध्ये महाभारतचे सार आहे. ह्या श्लोकात धृतराष्ट्र संजयला सांगितात की त्यांना आधीच माहित होते की त्यांचे पुत्र हे युद्ध हरणार आहेत. महाभारतातील एका प्रमुख प्रसंगाला अनुसरून त्यांनी संजयला सांगितले की जेव्हा हे घडले तेव्हाच त्यांना कळले की त्यांचे पुत्र हे युद्ध हरणार.

चिकित्सक वृत्तीचा अर्थ म्हणजे मूळ कथेशी सगळ्यात जवळची अथवा प्रामाणिक असणारी आवृत्ती.
चिकित्सक वृत्ती मध्ये कालांतराने मूळ कथेत आलेले बदल आणि भाषांतरांमूळे होणारे बदल हे लक्षात घेतले जातात व मूळ कथेची पुनर्रचना केली जाते.
ह्या प्रक्रियेत तीन टप्पे असतात. प्रथम वेगवेगळ्या स्त्रोतांद्वारे विविध भाषांतील उपलब्ध आवृत्ती गोळा केल्या जातात. त्या विषयात पांडित्य असलेल्या पंडितांची नियुक्त समिती ह्या सर्व आवृत्तींचा आभास करते. त्यात सर्वात मूळ कथा कुठली आणि प्रक्षिप्त भाग कुठला ह्याचा निर्णय घेतला जातो.
मग अंतिम प्रामाणिक आवृत्तीचे प्रकाशन केले जाते. त्यामध्ये इतर आवृत्तींच्या श्लोकांची टिप्पणी केली जाते.
पुण्यातील भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इंस्टिट्यूट ने महाभारताची चिकित्सक आवृत्ती प्रकाशित केली आहे. हा एक विशाल उपक्रम असून, ५० वर्षांच्या कालावधीत १२५९ ग्रंथांचा अभ्यास करण्यात आला.महाभारताच्या चिकित्सक आवृत्तीत ८९००० हून अधिक श्लोक आहेत जे १५,००० पानांच्या १९ खंडात आढळतात.

वेदांमध्ये पुरुषार्थ म्हणजेच आयुष्यातील चार ध्येय ह्यांचे महत्त्व सांगितले आहे. ते म्हणजे- धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष.
महाकाव्य महाभारत देखील आपल्याला शिकवते की अर्थ आणि काम ह्यांची प्राप्ती धर्मानुसार झाली पाहिजे.
मोक्ष हा केवळ मृत्यू नंतर प्राप्त होणारा नसून, तो आपले जीवन संपूर्ण संतुष्ट होऊन समत्वाने जगणे ह्यात आहे. पुरूषसुक्त व उपनिषद आपल्याला हेच शिकवतात.
महाभारतात वेदांमधले सर्व ज्ञान समाविष्ट आहे आणि म्हणूनच त्याला पंचमवेद (पाचवा वेद) असेही संबोधले जाते.
वेद सार महाभारतम्- अर्थात महाभारत हे वेदाचे सार आहे.

जय ह्या नावाचा अर्थ धर्माचा विजय. पांडव अथवा कौरव यांच्या विजयाचा अभिमान नसून , धर्माच्या विजयाचे महत्त्व ह्यात स्पष्ट झाले आहे. “ यतो धर्मस्तातो जया” हे महाभारतातील एक वाक्य आहे ज्याचा अर्थ- जेथे धर्म आहे तिथे जय मिळणारच.
हे वाक्य इतके प्रभावी आहे कि ते भारताच्या उच्च न्यायालयाचे ब्रीद वाक्य आहे.

धर्माचे सूक्ष्म स्वरूप
धर्म हा एखादा कठोर, काळा-पांढरा नियमांचा संच नाही. तो परिस्थिती, काळ आणि संबंधित व्यक्ती यांवर अवलंबून असतो. एकाच व्यक्तीला वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे वागावे लागू शकते आणि त्यानुसार तिचा धर्मही बदलू शकतो.
धर्म हा सूक्ष्म आहे. जीवनातील अनेक प्रसंगांमध्ये धर्मसंकट निर्माण होते, जिथे दोन किंवा अधिक कर्तव्ये, मूल्ये किंवा कृती यांच्यात संघर्ष असतो. महाभारत धर्माच्या या सूक्ष्मतेचे अत्यंत प्रभावीपणे स्पष्टीकरण करते. वरवर वाचन केल्यास महाभारतातील कथा आणि पात्रांचे आचरण अनेकदा परस्परविरोधी किंवा विसंगत वाटू शकते.
परंतु महाभारत गुंतागुंतीच्या जीवनप्रसंगांमधून धर्माचे स्वरूप आणि त्याची गहनता उलगडून दाखवते. योग्य आचरण म्हणजे काय, तसेच कोणत्या परिस्थितीत कोणते मूल्य आणि कोणता निर्णय योग्य ठरेल हे ठरविण्यासाठी आवश्यक असलेली विवेकबुद्धी ते आपल्याला शिकवते.
धर्म जेव्हा कथांच्या माध्यमातून सांगितला जातो, तेव्हा तो ऐकणे, लक्षात ठेवणे आणि आचरणात आणणे अधिक सोपे होते. महाभारत हे संपूर्ण धर्मशास्त्राचे कथारूपातील निरूपण आहे. म्हणूनच त्याला “धर्मसार महाभारतम्” — म्हणजेच धर्माचे सार सांगणारे महाभारत — असे समर्पक नाव दिले गेले आहे.