भगवद्गीतेच्या अध्याय ६वा श्लोक ११ व १२ मधे म्हटले आहे
“शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन: | नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ||”
म्हणजे फार उंच अथवा फार खाली नाही, अशा स्वच्छ पवित्र ठिकाणी एखादे वस्त्र अंथरून त्यावरती मृगजिन अथवा कुशासन घालून त्यावर सुस्थिर ठिकाणी (योग करण्यासाठी) बसावे. दोन हजारहून अधिक वर्षांच्या कालावधीत या संज्ञेच्या अर्थामध्ये परिवर्तन होत गेले आणि आज ती बसून किंवा उभे राहून केलेल्या ‘व्यायामात्मक आसना’च्या अर्थाने ओळखली जाते.
खालील चित्र हे हंपी येथे सापडलेल्या श्रीनृसिंह अवताराच्या मूर्तीचे आहे. चित्रसंदर्भ : सारा वेल्क यांच्या wikimedia वरील चित्र

माहितीस्रोत : Harvard Divinity School प्रकाशित “Contesting Yoga’s Past : A Brief History of Asana”

योग या शब्दाची व्युत्पत्ती युज् (अर्थ : एकत्र जोडणे) या संस्कृत धातुपासून झाली आहे. योग ही मुख्यत्वे शरीर आणि मन यांच्यामधे समन्वय साधणारी एक आध्यात्मिक शिस्तबद्धता आहे. पातांजली मुनींनी आपली योगविषयक शिकवण एका संक्षिप्त स्वरूपात संकलित केली आहेत. त्यांनी लिहिलेली योगसूत्रे ही मोठ्या प्रमाणावर योगसंबंधात प्रमाणसंदर्भ मानली जातात.
स्वतःवर नियंत्रण मिळवण्याची शिस्तबद्ध सवय म्हणजेच राजयोग असे पातांजली मुनींनी वर्णन केले आहे. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी अशी त्याची अष्ट अंगे आहेत.
योगसूत्र २.४६ सांगते की “स्थिरम् सुखम् आसनम्”. योग ध्यानधारणा करण्यासाठी आपली स्थिती स्थिर, संयत आणि सुखकर असली पाहिजे. सोबतचे चित्र (सारा वेल्क यांची wikipedia वरील प्रतिमा असून) हे हंपी येथील १६व्या शतकातील अच्युतराय मंदिरात असलेले एक आसनमुद्रेचे आहे. त्या मंदिरात इतरही अनेक आसनमुद्रा आहेत.

माहितीस्रोत : राहुलदेव मंडल यांचे ‘अष्टांगयोग’ रविंद्र भारती विद्यापीठ

“ह” म्हणजे शारिरीक बल आणि “ठ”म्हणजे मनोबल. आध्यात्मिक परिपूर्णता येण्यासाठी शारिरीक क्षमतांवर प्रभुत्व मिळवणे यावर हठयोग संकल्पनेत भर दिला आहे.
हठयोग संकल्पनेचे मूळ मुनी गोरखनाथ – जे ११व्या शतकातील कानफाटा योगीसमुहाचे संस्थापक होते – ते होत. गोरक्ष शतक म्हणजे त्यांनी रचलेले शंभर श्लोक ही ११व्या – १२व्या शतकातील रचना आहे. त्यामधे हठयोग या नावाचा उल्लेखही न करता हठयोगाचे तंत्र सांगितले आहे.
हठयोग मुख्यत्वे आसनांवर आणि जोडीला षट्कर्म (शारिरीक व मानसिक शुद्धीकरण), मुद्रा व बंध (ऊर्जामुक्ती) आणि प्राणायाम (प्राण जागृती) यांवर भर देतो. याव्यतिरिक्त राजयोग (शास्त्रीय पातांजली योग), क्रियायोग (मानसिक तंत्रांवर आधारीत) आणि कुंडलिनीयोग (तंत्रकर्मावर आधारीत) हे योगाचे अन्य प्राचीन प्रकार आहेत.

सोबतच्या अशोक मोडवाडीया यांच्या wikimedia वरील चित्रामधे ओदादर मंदिर पोरबंदर येथे असलेली गोरखनाथांची प्रतिमा आहे.
संदर्भ :
https://www.yogapoint.com/info/typesofyoga.htm

योगामधील आसनांची संख्या ही जेवढ्या वैश्विक प्रजाती आहेत तेवढी असल्याचे योगतत्व उपनिषदामधे म्हटले आहे. रूद्र यमाला ग्रंथात ही संख्या शतकोटी असल्याचे म्हटले आहे तर तिरुमंदिरम् या प्रख्यात तमिळ ग्रंथात ही संख्या १२६ असल्याचे म्हटले आहे.
हठयोग प्रदिपिका या १५व्या शतकातील प्रख्यात ग्रंथात आसनांची संख्या ८४ असल्याचे सांगितले असून त्यापैकी १५ आसनांची विस्तृत माहिती दिलेली आहे. घेरंड संहिता आणि हठरत्नावली या १७व्या शतकातील ग्रंथांत ही संख्या अनुक्रमे ३२ आणि ३१ अशी सांगितली आहे. आज प्रचलित असलेल्या काही आसनांचा या प्राचीन शास्त्रीय ग्रंथांमधे उल्लेख आढळत नाही, ती कदाचित नंतरच्या टप्प्यात समाविष्ट केली गेली असावीत. BKS अय्यंगार आणि BC घोष ( परमहंस योगानंद ह्यांचे धाकटे बंधू) ह्या आधुनिक योगतज्ञांंनी विविध योगक्रिया शोधून प्रचलीत केल्या.
सोबतच्या चित्रामधे मोतीलाल बनारसीदास प्रकाशित हठयोग प्रदिपिका या ग्रंथाचे मुखपृष्ठ आहे.

संदर्भ : Sriharisukesh N & Subramanya Palloor, “A Review of Asanas”, Ananta – International Journal of Sanskrit Research, June 2019

पद्मासन ही सर्वत्र ओळखली जाणारी शास्त्रीय ध्यानधारणेची बैठक आहे आणि त्यामधे आपोआप समतोल साधला जातो असे समजले जाते. उजवे पाऊल डाव्या मांडीवर असते आणि डावे उजव्यावरती, दोन्ही पायांचे तळवे वरच्या दिशेने असतात. दोन्ही हात मुद्रा स्थितीत गुडघ्यांवर असतात आणि मान थोडी छातीकडे कललेली असते. हठयोग प्रदिपिका ग्रंथात सांगितलेल्या ४ महत्त्वाच्या आसनांपैकी पद्मासन हे एक आसन आहे.

सोबतचे चित्र हे अमरावती येथील पद्मासन स्थितीतील ध्यान बुद्ध या विशाल शिल्पाचे iMahesh यांच्या wikimedia image वरील आहे.

पूर्वकाळातील (११-१२ वे शतक) गोरक्ष शतक ग्रंथात पद्मासन आणि सिद्धासन यांचा महत्वाची आसने असा उल्लेख केलेला आहे. सिद्धासनाचे महत्त्व हे मज्जासंस्था शांत करणे, नाडीशुद्धी करणे आणि आध्यात्मिक जागृती वाढवून साधकाला प्राणायाम आणि ध्यानधारणेसाठी सिद्ध करणे असे सांगितले आहे.
सिद्धासन करण्यासाठी बसलेल्या स्थितीमधे एका टाचेने मूलाधार चक्रावर दाब दिला जातो आणि पायाचा तळवा मांडीच्या आतील भागावर ठेवून शरीराचा पूर्ण भार त्या टाचेवर घेतला जातो. दुसऱ्या पाय गुडघ्यात दुमडून दोन्ही टाचा जुळवून घेतल्या जातात. यासारख्याच स्थितीतील वज्रासन, मुक्तासन आणि गुप्तासन ही सिद्धासनाची उपआसने आहेत.
सोबतचे चित्र हे सन १८३० मधे लिहिलेल्या योगप्रदिपिका या ग्रंथातील सिद्धासनाचे चित्र आहे.

संदर्भ : S Mishra & SC Dash, “An Overview of Hatha Yogic Practices”, Research Journal of Humanities & Social Sciences, July-Sept 2017

विजयनगर साम्राज्य हे जरी मूलतः कर्नाटकात व्यापलेले समजले जाते मात्र ते आजच्या कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तामिळनाडू पर्यंत विस्तारलेले होते.
सिंहासन हे हठयोग प्रदिपिकेतील ४ प्रमुख आसनांपैकी एक आहे. ही स्थिती सिंहाचा उग्र बलाढ्य पवित्रा, विशाल रूंद मुख, बाहेर काढलेली जिव्हा आणि वादळी श्वासोच्छ्वास यांचे प्रतिरूप भासते. या आसनस्थितीमधे शरीरातील बंध कार्यान्वित होतात आणि ताण कमी होतो.
ताडीपत्री (जि. अनंतपूर, आंध्रप्रदेश) हे विजयनगर साम्राज्यातील १५व्या शतकातील चिंतला व्यंकटरमणा आणि बुग्गा रामलिंगेश्वर या दोन मंदिरांसाठी प्रसिद्ध आहे.
बुग्गा ह्या तेलगू शब्दाचा अर्थ म्हणजे झरा. ह्या मंदिरातील शिवलिंगावर सतत झऱ्यातील पाण्याचा अभिषेक होत असतो.

Hinduism Worldwide यांच्या फेसबुक पोस्टवरील खालील चित्रामधे बुग्गा रामलिंगेश्वर मंदिरात एका खांबावरील उग्र बैठ्या रूपातील नृसिंह दिसून येत आहे.

पशुपती राजमुद्रा ही मोहेंजो दाडो येथील आहे. त्यावरील प्रतिमा ही मूलबंधासन स्थितीसारखी आहे, जे भद्रासनाचे एक रूप आहे.
भद्रासन ही ध्यानधारणेची महत्त्वाची स्थिती असल्याचे हठप्रदिपिका ग्रंथात नमूद केले आहे. यामधे पायाच्या तळव्यांचा एकमेकांवर दाब दिला जातो, दोन्ही गुडघे जमिनीवर टेकवले जातात आणि मणक्याला ताण दिला जातो. नव्याने शिकणाऱ्या साधकांसाठी हे शारिरीक ताण दूर करणारे एक उपयुक्त आसन आहे. मूलबंधासन हे त्यापुढील पातळीचे असून त्यामधे दोन्ही तळवे एकमेकांवर दाब देत, पायाची बोटे मागे वळवलेली असतात आणि योगी दोन्ही टाचांवर बसतो.
भद्रासन हे मूलाधार चक्राला केंद्रस्थानी ठेवणारे एक आव्हानात्मक आसन असून ते कुंडलिनी शक्ती जागृत करण्यास उपयुक्त आहे.
सोबतचे चित्र हे Lucy Weir यांच medium.com या संकेतस्थळावरील आहे.

शीर्षासन हे आसनांचा राजा समजले जाते. यात योगी मस्तकाच्या आधाराने उलट उभा रहातो. याचा सहस्राचक्र, जे मस्तकावर मुकुटाच्या जागेवर असते व शरीरातील अत्युच्च ऊर्जेचा बिंदू मानले जाते, त्यावर (चांगला) परिणाम होतो .सर्वांगासन, ज्यामधे योगी खांद्यांच्या आधाराने उलट उभा रहातो, त्याला आसनांची राणी समजले जाते.
खाली डोके वर पाय ही स्थिती योगक्रियांमधील वैशिष्ट्यपूर्ण स्थिती आहे. या स्थितीमधे, गुरुत्वाकर्षणाचे बल नेहमीपेक्षा उलट दिशेने कार्यरत होते त्यामुळे दीर्घश्वसनाची परिणामकारकता वाढते आणि मेंदूला जास्त ऑक्सिजयुक्त रक्तपुरवठा होतो.
सोबतच्या rediff.com वरील चित्रामधे भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू हे शीर्षासन करताना दिसत आहेत.

संदर्भ : https://articles.sivananda.org/hatha-yoga/asana/the-king-and-queen-of-asana

नाडीशोधन अथवा एका नंतर एक नाकपुडीने श्वासोच्छवास करणे, ज्याला अनुलोम विलोम क्रिया म्हटले जाते, ती एक सुप्रसिद्ध योगक्रिया आहे. अनुलोम विलोम क्रियेत श्वास रोखून धरला जात नाही तर फक्त श्वास उच्छ्वास याच दोन क्रिया केल्या जात असल्याने ही प्राणायाम किंवा श्वासनियमनाची सुलभ प्रक्रिया आहे असे मत काही योगशिक्षक मांडतात.
साधकांनी ही क्रिया आपली आसने करून झाल्यानंतर करावी. ही क्रिया रक्तदाब नियमनात उपयुक्त आहे असे संशोधनात आढळून आले आहे. सध्याच्या काळात, Art of Living संस्थेमार्फत सुदर्शन क्रिया हा विशिष्ट श्वासोच्छवास क्रियाप्रकार प्रसारित केला जात आहे आणि त्याला मोठी लोकप्रियता मिळत आहे.
सोबतच्या B Ganguly यांच्या wikimedia image मधील योग दिवसाच्या निमित्ताने श्वासोच्छवास क्रिया करणारा समूह दिसत आहे.

संदर्भ : https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11996816/

जर साधकाच्या शरीरात कफ अथवा मेद यांचे प्राबल्य असेल तर आसन व प्राणायाम करण्यापूर्वी साधकाने षट्कर्म करून शरीरशुद्धी करावी असं हठयोग प्रदिपिका ग्रंथात सांगितले आहे.
षट्कर्म पुढीलप्रमाणे आहेत :
१) धौती – पाचनमार्गाची शुद्धी
२) बस्ती – आतड्यांची शुद्धी
३) नेतीक्रिया – नाकपुड्यांतून पाणी फिरवून नासिकेची शुद्धी
४) त्राटक – एकाग्रतेने टक लावून पहाणे
५) नौली – उदरस्थ अवयवांची शुद्धी
६) कपालभाती – फुफ्फुसे व श्वसनमार्ग मोकळा करण्यासाठी ताकदीने जोराजोरात श्वासोच्छवास करणे

खालील चित्र हे बाबा रामदेव यांच्या कपालभाती क्रियेचा प्रसार करणाऱ्या चित्रफितीचे आहे.

सूर्यनमस्कार हा अत्युच्च प्रकारचा योगाभ्यास समजला जातो मात्र तो पारंपारिक योगप्रकार नाही. सन १९२० मधे औंध संस्थानचे राजे श्रीमंत बाळासाहेब पंतप्रतिनिधी यांनी ही संकल्पना मांडली असे समजले जाते. १९व्या शतकात श्री. केशव पांडुरंग भागवत यांनी लिहिलेल्या व्यायामदिपिका ग्रंथातील दंड व्यायाम यावर सूर्यनमस्कार आधारीत असण्याची शक्यता मानली जाते. Gymnastics व Aerial Yoga यातील मल्लखांब प्रकार देखील याच ग्रंथातून मुख्य प्रवाहात आला.
सूर्यनमस्काराच्या १२ स्थिती / आसने –
१) प्रणामासन
२) हस्तउत्तानासन
३) हस्तपादासन
४) अश्वसंचालनासन
५) दंडासन
६) अष्टांगनमस्कार
७) भुजंगासन
८) अधोमुखश्वानासन
९) अश्वसंचालनासन
१०) हस्तपादासन
११) हस्तउत्तानासन
१२) प्रणामासन

सोबतच्या wikimedia वरील चित्रामधे सूर्यनमस्कारासाठी असलेल्या टपाल तिकिट दिसत आहे.
संदर्भ : Prasanna V & Vandhana S, “Insights on Surya Namaskar”, Journal of Ayurveda & Integrative Medicine, 2022